एखाद्या प्रदेशातील किंवा समाजातील लोक मूलभूत गरजांपासून किती प्रमाणात वंचित आहेत हे मोजण्यासाठी वापरला जाणारा निर्देशांक म्हणजे वंचितता निर्देशांक होय. वंचितता म्हणजे व्यक्तीला जीवनासाठी आवश्यक गोष्टी (उदा. शिक्षण, आरोग्य, निवास, रोजगार) मिळण्यात असमर्थता असणे.
मुख्य उद्देश :
समाजातील किंवा प्रदेशातील विकासातील असमानता ओळखणे
लोक कोणत्या बाबतीत किती प्रमाणात वंचित आहेत हे मोजणे
शासनाला धोरणे व विकास कार्यक्रम आखण्यासाठी माहिती देणे
महत्त्वाचे घटक :वंचितता निर्देशांक काढताना सामान्यतः खालील घटकांचा विचार केला जातो:
शिक्षण – शिक्षणातील कमतरता
आरोग्य – आरोग्यसेवा व आरोग्य स्थिती
राहणीमान – निवास, पाणी, वीज, सुविधा
उत्पन्न व रोजगार – आर्थिक साधनांची उपलब्धता
कौशल्य व प्रशिक्षण – कौशल्य विकासाच्या संधी
उदाहरण (भारांक पद्धती):
काही अभ्यासांमध्ये घटकांना विशिष्ट भार दिले जातात, जसे की:
उत्पन्न व रोजगार – २२.५%
आरोग्य व अपंगत्व – १३.५%
शिक्षण, कौशल्य व प्रशिक्षण – १३.५%
गृहनिर्माण व सेवा – ९.३%
पर्यावरण व सुविधा – ९.३%
गुन्हेगारी – ९.३%
महत्त्व :
समाजातील गरीबी व सामाजिक विषमता समजते
कोणते गट (मुले, तरुण, वृद्ध) जास्त वंचित आहेत हे कळते
विकास कार्यक्रम योग्य दिशेने राबविण्यास मदत होते
वंचितता निर्देशांक हा समाजातील लोकांच्या जीवनातील आवश्यक गोष्टींच्या अभावाचे मोजमाप करणारा सामाजिक-आर्थिक निर्देशांक आहे.
वंचितता निर्देशांक
थोडक्यात पण महत्त्वाचे.