कोकणातील काजू लागवड

कोकणातील काजू लागवड ...

कोकणातील काजू लागवड काजू (Anacardium occidentale L.) हे उष्णकटिबंधीय प्रदेशातील सदाहरित फळझाड असून Anacardiaceae या कुळातील आहे. काजूचे मूळ दक्षिण अमेरिकेतील ब्राझीलच्या पूर्व भागात असल्याचे कृषी संशोधन साहित्यात नमूद करण्यात आले आहे. भारतात काजूचा प्रवेश पोर्तुगीजांच्या माध्यमातून सोळाव्या शतकात झाला. सुरुवातीच्या काळात काजूचा उपयोग प्रामुख्याने किनारी भागातील जमिनीचे संरक्षण आणि वृक्षलागवडीसाठी करण्यात आला; पुढे त्याचे आर्थिक आणि व्यापारी महत्त्व वाढत गेले.

महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशात काजू हे महत्त्वाचे नगदी फळपीक म्हणून विकसित झाले आहे. विशेषतः रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये काजू लागवडीचा विस्तार झाला असून या पिकाशी उत्पादन, प्रक्रिया, व्यापार आणि ग्रामीण रोजगाराची साखळी जोडली गेली आहे. कोकणातील काजू लागवडीचे क्षेत्र, उत्पादन आणि उत्पादकता यांवरील १९८१–८२ ते २०२०–२१ या चाळीस वर्षांच्या अभ्यासात या तिन्ही घटकांमध्ये दीर्घकालीन वाढीचे कल नोंदविण्यात आले आहेत.

या दीर्घकालीन अभ्यासानुसार रायगड जिल्ह्यात काजू लागवडीच्या क्षेत्राचा चक्रवाढ वाढीचा दर १३.४१ टक्के आणि उत्पादनाचा १७.९१ टक्के होता. रत्‍नागिरीमध्ये हे दर अनुक्रमे १३.३२ आणि १६.९० टक्के, सिंधुदुर्गमध्ये ५.८५ आणि ६.५२ टक्के, तर ठाणे व पालघर जिल्ह्यांच्या एकत्रित गटात ५.७२ आणि ३.९७ टक्के होते. अभ्यासकांनी उत्पादन व उत्पादकतेतील वाढीचा संबंध कोकणातील काजू संशोधनाशी, तर क्षेत्रविस्ताराचा संबंध विविध शासकीय कार्यक्रमांशी जोडला आहे.

कोकणातील काजूचे महत्त्व केवळ शेतातील उत्पादनापुरते मर्यादित नाही. काजू बीपासून मिळणारा काजूगर, काजू सफरचंद आणि काजूच्या कवचातील द्रव अशा विविध उत्पादनांमुळे काजूला कृषी, प्रक्रिया उद्योग आणि मूल्यवर्धन या तिन्ही क्षेत्रांत महत्त्व प्राप्त झाले आहे. ICAR–Directorate of Cashew Researchने काजूला शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढविण्याची क्षमता असलेले पीक म्हणून अधोरेखित केले आहे.

दक्षिण कोकणातील अलीकडील आर्थिक अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील १२० काजू उत्पादकांचा २०२३–२४ या कृषी वर्षात अभ्यास करण्यात आला. त्यानुसार सरासरी उत्पादन १४.७६ क्विंटल प्रति हेक्टर, Cost-C या खर्चमापन पद्धतीनुसार सरासरी लागवड खर्च ₹९८,९०३ प्रति हेक्टर आणि सरासरी सकल परतावा ₹१,७६,३३० प्रति हेक्टर नोंदविण्यात आला; Cost-C वर आधारित लाभ-खर्च गुणोत्तर १.७८ होते.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →