नांगर, ज्याला अऊत किंवा औतसुद्धा म्हणतात, हेशेतीमध्ये जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वांत प्राचीन आणि मूलभूत कृषी अवजार मानले जाते. जमिनीचा वरचा थर उलथणे, माती भुसभुशीत करणे, तणांचे नियंत्रण करणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास पोषक परिस्थिती निर्माण करणे तसेच पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे ही नांगराची प्रमुख कार्ये आहेत. भारतीय उपखंडात हजारो वर्षांपासून नांगराचा वापर होत असून कृषी संस्कृतीच्या विकासात त्याने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे.
भारतातील पारंपरिक नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून तयार केला जात असे. जमिनीला छेद देणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जात असे. हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने ओढला जात असल्यामुळे पशुपालन, शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा परस्पर संबंध दृढ राहिला. प्रदेशानुसार जमिनीचे स्वरूप, पिकांची पद्धत आणि उपलब्ध लाकूड यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि रचनेत विविधता आढळते.
महाराष्ट्रात कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार नांगराचे विविध प्रकार विकसित झाले. विशेषतः कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या लाकडी नांगरांचा वापर केला जात असे, तर काळ्या जमिनीच्या प्रदेशात अधिक मजबूत आणि जड नांगर प्रचलित होते. या प्रादेशिक वैशिष्ट्यांचा उल्लेख महाराष्ट्राच्या इतिहास, लोकसंस्कृती आणि ग्रामीण जीवनावरील विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.
विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणाला वेग आल्यामुळे ट्रॅक्टर, मोल्डबोर्ड प्लाऊ, डिस्क प्लाऊ आणि रोटाव्हेटर यांसारख्या आधुनिक कृषी अवजारांचा वापर वाढला. परिणामी बैलचलित पारंपरिक नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या घटला. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी, सेंद्रिय शेती तसेच कृषी वारशाच्या जतनाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये पारंपरिक नांगराचे सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व आजही कायम आहे.
नांगर
याची कहाणी तुम्हाला माहित आहे का?
