कोकणातील भातशेती ही कोकण प्रदेशातील पर्जन्यमान, भौगोलिक रचना, मातीचे प्रकार आणि पारंपरिक कृषिपद्धती यांच्याशी निगडित शेतीपद्धती आहे. कोकणातील विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यात भात हे प्रमुख खरीप पीक राहिले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार १९५५–५६ मध्ये जिल्ह्यातील अन्नपिकांच्या क्षेत्रापैकी सुमारे ९० टक्के क्षेत्र धान्यपिकांखाली होते आणि त्यामध्ये भाताचे क्षेत्र सर्वाधिक होते. त्या काळात भाताखालील क्षेत्र धान्यपिकांच्या क्षेत्रापैकी सुमारे ५५ टक्के आणि एकूण पिकाखालील क्षेत्रापैकी सुमारे ३५ टक्के होते.
कोकणातील भातशेतीचे स्वरूप प्रदेशातील नैसर्गिक परिस्थितीशी जवळून संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शेतीवर दक्षिण-पश्चिम मोसमी पावसाचा मोठा प्रभाव असून, पावसाळी हंगामातील बहुतांश पिके पावसावर अवलंबून असतात. गॅझेटियरनुसार जूनमध्ये सुरू होणारा दक्षिण-पश्चिम मोसमी पाऊस ऑक्टोबरपर्यंत राहतो आणि त्याच्या आधारे खरीप पिकांची वाढ पूर्ण होते. भाताची रोपवाटिका तयार करण्यासाठी मे महिन्याच्या उत्तरार्धातील पावसाचा उपयोग केला जात असे.
भातशेतीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि भूभाग यांनुसार लागवडीच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात भाताची लागवड उंचावरील तसेच सखल जमिनींमध्ये केली जात असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. मुसळधार पाऊस आणि उताराचा भूभाग यांमुळे कोकणातील कृषिपद्धतींना विशिष्ट स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
कोकणातील भातशेती
चला या जगात एक खोल डुबकी मारूया.
