सहावा विक्रमादित्य चालुक्य

विक्रमादित्य सहावा (मृत्यू ११२६) हा १०७६ पासून त्याच्या मृत्यूपर्यंत (११२६) पश्चिम चालुक्य सम्राट होता. चोळांनी चालुक्य प्रदेशावर केलेल्या आक्रमणादरम्यान चालुक्य सरदारांचा पाठिंबा मिळवून त्याने आपला मोठा भाऊ सोमेश्वर दुसरा याला पदच्युत करून राजा पद मिळवले. विक्रमादित्याच्या कारकिर्दीत शक युगाचा अंत झाला आणि चालुक्य-विक्रम युगाची सुरुवात झाली. तो पश्चिम चालुक्य राजांमध्ये सर्वात महान होता आणि या राजवंशात त्याची राजवट सर्वात मोठी होती. त्याला परमादिदेव आणि त्रिभुवनमल्ल ( शब्दशः "तीन लोकांचा स्वामी") ही पदवी मिळाली. त्याला अनेक राण्या होत्या ज्यांनी त्याला प्रशासनात कुशलतेने मदत केली. त्याच्या राण्यांपैकी एक राणी चंदलदेवी, कराडच्या शिलाहार राजघराण्यातील एक राजकुमारी होती, तिला तिच्या कला कौशल्यामुळे अभिनव सरस्वती म्हटले जात असे. राणी केतलदेवी सिरुगुप्पा प्रदेशाचा कारभार पाहत होती आणि सावला देवी नरेगलमधील एका अग्रहाराची प्रभारी होती. इतिहासकार कामथ यांच्या मते, विक्रमादित्य सहावा हा "दक्षिण भारतावर राज्य करणारा एक महान राजा" होता आणि त्याला "कर्नाटकच्या इतिहासात एक मानाचे स्थान" आहे. विजयनगर काळापूर्वीच्या इतर कोणत्याही राजापेक्षा विक्रमादित्य सहाव्याशी संबंधित कन्नडमध्ये अधिक शिलालेख आहेत.

विक्रमादित्य सहावा हा कला आणि साहित्याला दिलेल्या आश्रयासाठी ओळखला जातो. त्याचे दरबारी प्रसिद्ध कन्नड आणि संस्कृत कवींनी शोभा वाढवली होती. कन्नडमध्ये, त्याचा भाऊ राजकुमार कीर्तिवर्मा याने पशुवैद्यकशास्त्रावर 'गोवैद्य' लिहिले आणि कवी ब्रह्मशिव याने 'समयपरीक्षा' ("सिद्धांताचे विश्लेषण", सुमारे ११२५) लिहिले आणि त्याला ' कवी चक्रवर्ती ' (शब्दशः, "कवींमधील सम्राट") ही पदवी मिळाली. बिल्हणासारखे प्रख्यात संस्कृत विद्वान, ज्यांना 'विद्यापती' (" पंडित ") ही पदवी मिळाली, ते दूर काश्मीरमधून त्याच्या दरबारात आले आणि त्यांनी 'विक्रमंकदेवचरित' मध्ये आपल्या आश्रयदाता राजाच्या जीवनावर एक स्तुतिपर काव्य लिहिले. कवीने त्याच्या शासनाची तुलना 'रामराज्य' ("रामाचे राज्य") शी केली. त्याच्या दरबारातील प्रख्यात कायदेपंडित विज्ञानेश्वर यांनी 'मिताक्षरा' लिहिले, जे याज्ञवल्क्य स्मृती (हिंदू कौटुंबिक कायद्यावरील) वरील एक भाष्य आहे. राजाबद्दल त्यांनी लिहिले, "विक्रमार्कासारखा राजा कधी पाहिलाही नाही आणि ऐकलाही नाही. विक्रमादित्य सहावा हा धर्माने शैव म्हणून ओळखला जातो. त्याच्या कारकिर्दीत मोठ्या प्रमाणात मंदिरांची बांधणी झाली. उल्लेखनीय बांधकामांमध्ये मल्लिकार्जुन मंदिर, महादेव मंदिर कैटभेश्वर मंदिर आणि कलेश्वर मंदिराचा समावेश आहे. इतिहासकार सेन यांच्या मते, विक्रमादित्य सहाव्याची ५० वर्षांची कारकिर्द एकंदरीत शांततापूर्ण आणि समृद्ध होती. सेन यांच्या अंदाजानुसार, त्याच्या परमोच्च काळात विक्रमादित्य सहाव्याने दक्षिणेला तुमकूर जिल्हा आणि कडप्पापासून उत्तरेला नर्मदा नदीपर्यंत आणि पूर्वेला व आग्नेयेला खम्मम जिल्हा आणि गोदावरी जिल्ह्यापर्यंत पसरलेल्या एका विशाल साम्राज्यावर नियंत्रण ठेवले होते.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →