पहिला सोमेश्वर चालुक्य

सोमेश्वर पहिला ( मृत्यू २९ मार्च १०६८ ) हा पश्चिम चालुक्यांचा राजा होता. "अहवमल्ल" किंवा "त्रिलोकमल्ल" म्हणूनही ओळखल्या जाणाऱ्या सोमेश्वराने त्याचे वडील जयसिंह दुसरा चालुक्य यांच्यानंतर सिंहासनावर राज्य केले.

मध्य भारतातील त्याच्या अनेक लष्करी यशांमुळे तो एका विशाल साम्राज्याचा बलाढ्य शासक झाला. त्याच्या राजवटीत, चालुक्य साम्राज्याचा विस्तार उत्तरेला गुजरात आणि मध्य भारतापर्यंत झाला. दक्षिणेला म्हैसूरच्या मालेनाडू (डोंगराळ) प्रदेशातील होयसळ त्याचे मांडलिक होते. विनयदित्याची मुलगी किंवा बहीण, होयसळ देवी, ही त्याच्या राण्यांपैकी एक होती. पश्चिमेला, सोमेश्वर प्रथमने कोकणावर नियंत्रण ठेवले . पूर्वेला तो अनंतपूर आणि कुर्नूलपर्यंत आपला प्रभाव वाढवू शकला. तंजावरच्या चोळांसोबतच्या युद्धांमध्ये अनेक पराभव होऊनही, त्याने वेंगी येथे अनेक प्रसंगी राजा बनवण्यात यश मिळवले.

इतिहासकार गंगुली यांच्या मते, चोळ "त्याच्याकडून त्याच्या राज्याचा कोणताही भाग हिसकावून घेऊ शकले नाहीत". इतिहासकार सेन यांच्या मते, सोमेश्वर प्रथम यांचे राज्य हे पश्चिम चालुक्यांच्या इतिहासातील एक "तेजस्वी काळ" होता, जो विक्रमादित्य सहावा चालुक्य यांच्या काळात परमोच्च बिंदूवर पोहोचला. इतिहासकार त्रिपाठी यांचा दावा आहे की चालुक्यांचा प्रभाव दूरवरच्या पूर्व भारतातही जाणवला. त्याने आपली राजधानी मान्यखेट येथून कल्याणी (सध्याच्या बिदर जिल्ह्यातील बसवकल्याण) येथे हलवली. त्याने कन्नड भाषेचे विद्वान श्रीधराचार्य यांना आश्रय दिला, ज्यांनी जातकतिलक (इ.स. १०४९ च्या सुमारास) लिहिले, जो त्या भाषेतील ज्योतिषशास्त्रावरील सर्वात जुना उपलब्ध ग्रंथ आहे, आणि आता लुप्त झालेला चंद्रप्रभाचरित ललित साहित्यावरील ग्रंथ ( काव्य कविता ) लिहिला.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →