मराठी भाषेत मुस्लिम कवी-लेखकांनी लिहिलेले साहित्य म्हणजे'मुस्लिम मराठी साहित्य'होय. या मराठी साहित्याला ३०० वर्षांचा इतिहास आहे. तेराव्या आणि चौदाव्या शतकापासून मुस्लिम संतांनी मराठीतून साहित्य निर्मिती केल्याचे अनेक पुरावे मिळतात. रा.चिं. ढेरे यांनी मुसलमान मराठी संतकवी या पुस्तकात याबद्दल सविस्तर माहिती दिली आहे. तसेच फकरुद्दीन बेन्नूर यांचे मुस्लिम मराठी साहित्य : एक दृष्टिक्षेप या पुस्तकात आधुनिक मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीचा इतिहास नोंदवला आहे.
तेराव्या शतकात दखनी भाषेसोबत मुस्लिम मराठी साहित्याचा विकासदेखील झालेला आहे. तेराव्या शतकापासून संत शेख महंमद, शाह मुंतोजी इत्यादी असे जवळजवळ ५० मुस्लिम-मराठी संत, कवी होऊन गेले आहेत. आधुनिक काळात अमर शेख, बशीर मोमीन (कवठेकर) यांच्यासारखे अनेक लोक शाहीर घेऊन गेले आहेत. बशीर मोमीन कवठेकर यांनी मराठी भाषेत लावणी, वगनाट्य, नाटक, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले.व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे.एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकातही मुस्लिम-मराठी साहित्य लिहिले जात आहे.
१९३६ पासून सांगलीचे सय्यद अमीन यांनी ‘मुस्लिम मराठी साहित्य’ हा शब्द प्रयोग केला होता. कोकण विभागातील डझनावारी मुस्लिम लेखकांनी कथा, कादंबऱ्या, कविता, नाटके लिहिली आहेत. महाराष्ट्रात पंधराव्या शतकापासून ग्रामीण भागांतून मराठीतून भक्तिगीते, ओव्या आणि अभंग लिहिणारे ४९ मुस्लिम मराठी कवी होऊन गेले होते. कोकणात स्वातंत्र्यपूर्वकाळापासून कोकणी मुसलमान मराठीतून लिहीत होते. कॅप्टन फकीर महंमद जुळवे, हुसेनमियाँ माहिमकर, अबू काझी, परवेज नाईकवडे, बशीर सावकारपासून ते कवी खावर, अजीज हसन, मुक्री इत्यादींचे लिखाण प्रकाशित होते.
प्रा. फकरुद्दीन बेन्नूर यांच्या पुढाकारने १९८९ साली मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीची सुरुवात झाली. आधुनिक शिक्षण घेतलेल्या मुस्लिम-बहुजनांची १९८० च्या दशकापासून मानसिक कोंडीतून मोठी घुसमट होत होती; दमकोंडी होत होती. मुस्लिम-बहुजन समाज घरीदारी दखनी आणि घराबाहेर मराठी भाषेतून व्यवहार करीत होता. ठिकठिकाणी काही मुस्लिम-बहुजन लेखक मराठी वाङ्मयाची निर्मिती करीत होते. त्यांचाही भवतालच्या मुस्लिमविरोधी विद्वेषी वातावरणाने गुदमरत होत होता. अशा तगमगीतून सोलापूर येथील प्रा. फकरुद्दीन बेन्नूर, प्रा. अजीज नदाफ, पत्रकार नल्लामंदू, कवी मुबारक शेख यांच्या मनात संमेलन घेण्याचे आले.
१९९० साली सोलापूर येथे पहिले मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन झाले. या संमेलनाच्या निमित्ताने महाराष्ट्रभरातील शंभरहून अधिक लेखक एकत्र आले. मनात साचलेला, तुंबून राहिलेला जो भावकल्लोळ होता तो संमेलनाच्या माध्यमातून व्यक्त झाला. शहरांशहरांत, खेडापाड्यांत अनेक उदयोन्मुख मुस्लिम तरुण लेखन करू पाहतात आणि आपल्या लेखनाचे प्रकाशनही करण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांना वाव, संधी, प्रोत्साहन व प्रेरणा मिळत नाही. ही प्रेरणा मिळावी आणि त्यांनी अनुभवलेल्या जीवनातल्या चढ-उतारांचे यथार्थ वास्तव चित्रण आपल्या लेखनातून करावे, यासाठी हे संंमेलन भरते.
ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्था : संस्थापक - शेख शफी बोल्डेकर.
मराठी साहित्य विश्वात अनेक साहित्य प्रवाह रूढ झाले आणि हे सर्व एकाएकी घडले असे नाही. या प्रवाहांच्या पाठीमागे वैचारिक बैठक आहे. ह्या आधुनिक मराठी साहित्य प्रवाहांनी मराठी साहित्य समृद्ध केले आहे. तत्वतः काही परिवर्तनेही घडविली आहेत. स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात शिक्षणाचा प्रसार व प्रचार वाढत गेला. निरनिराळे समाजस्तर शिक्षणाच्या कक्षेत येत होते. अभ्यासक्रमाच्या निमित्ताने किंवा आवड म्हणून साहित्य वाचले जायचे , पण त्या साहित्यातून आपला गांव, आपली माणसे, आपला समाज, आपला शिवार, आपली माती ,आपली सुखदुःखे , आनंद, यशापयश, विचार, आंदोलने, आणि भावना यांचे दर्शन होत नव्हते. गावगाड्यात माणुसकीचा धडा शिकवणारा मुसलमान साहित्याचा नायक होऊ शकलेला नाही. म्हणूनच १९५० नंतरच्या काळात साहित्याकडे बघण्याचा दृष्टीकोन बदलत गेला व नवनवीन प्रवाह निर्माण झालेत , त्यामुळे एकूणच मराठी साहित्य विकसित होण्यास मदत झाली आहे. "मुस्लिम मराठी साहित्य " हा साहित्याचा प्रमुख साहित्य प्रवाह आहे.तर ग्रामीण मुसलमान हा त्याचा प्रमुख मूलाधार आहे. मुस्लिम मराठी साहित्य ही संज्ञा साहित्य व्यवहारात रूढ करणारे सांगलीचे आद्य साहित्यिक पहिले आमदार सय्यद अमीनसाहेब यांची चौवीस पुस्तके प्रकाशित आहेत तर अनेक मुस्लिम मराठी संतकवींनी मराठी साहित्य समृद्ध केले आहे. ग्रामव्यवस्थेमधील प्रमुख घटक असणारा ग्रामीण मुसलमान गावगाड्यात इतर धर्मीयांशी सहजीवन जगत आला आहे. गावगाड्यात तो शेती व शेतीची कामे ,गवंडीकाम , कुठेकुठे मुलाण्याचा व्यवसाय करताना दिसतो.ज्या ग्रामव्यवस्थेमध्ये कवी, लेखक राहतो, ती ग्रामव्यवस्था त्यांच्या साहित्यातून अजाणता का होईना, प्रकट होत राहते. या अर्थाने ग्रामीणत्वाच्या स्पष्ट खुणा मुस्लिम मराठी साहित्यिकांच्या वाड्ःमयात सापडतात.
भारत हा मुळात शेतीप्रधान आणि खेड्यापाड्यांचा देश आहे. बहुजनांची साहित्यपरंपरा येथल्या ग्रामजीवनाभोवती गुंफलेली आहे. त्यामुळे अनेक समुहाच्या अनेक भाषा आहेत. त्यात बोली भाषा व व्यवहारी भाषा अशा भिन्न भाषा अनेक समुहात बोलल्या जातात. ग्रामीण मुस्लिम समाजात बोलीभाषा व व्यवहारी भाषा अशा भिन्न भाषा आहेत. हा समाज घरी दखनी-उर्दू तर दारी मराठी भाषेत व्यवहार करताना दिसतो .शहरी भागात क्वचितच घरी मराठी भाषेत बोलतो . तसे पाहता ग्रामीण मुसलमान घरी-दारी मराठीतून व्यवहार करताना दिसतो . नव्वदच्या दशकानंतर मुस्लिम समाजात मोठ्या प्रमाणात परिवर्तने घडली. हा समाज मराठीतून मोठ्या प्रमाणात शिक्षण घेताना दिसतो आहे. त्याचाच परिणाम म्हणून तो मराठी भाषा उत्तम बोलू लागला, वाचू व लिहू लागला म्हणूनच साहित्य ही एक सामाजिक घटना आहे . हे त्याला कळायला लागले. याचाच परिपाक म्हणजे १९९० साली सोलापूरात अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य परिषदेची स्थापना करण्यात आली. स्वर्गीय हाजी अब्दूल लतीफ नल्लामंदू ( कासिदकार) , स्वर्गीय डॉ. फकरोद्दीन बेन्नूर , स्वर्गीय डॉ .मीर इसहाक शेख , गझलकार ए. के . शेख , डॉ . अजीज नदाफ , कवी मुबारक शेख , शाहीर विश्वासराव फाटे , काॅ. विलास सोनवणे, डॉ. इक्बाल मिन्ने, उदय टिळक यांनी सोलापूरात दोन दिवसीय अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन २३ ,२४ मार्च १९९० ला हुतात्मा स्मृती मंदीर (नामकरण शहीद कुर्बान हुसेननगर ) सोलापूर येथे प्रा.फ. म. शहाजिंदे यांच्या अध्यक्षतेखाली यशस्वीरित्या संपन्न केले. या संमेलन यशातून अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य परिषदेची कायदेशीर नोंदणी करून महाराष्ट्रात आठ संमेलने स्वबळावर घेऊन साहित्याचा इतिहास रचला. पुढे वैचारिक मतभेद निर्माण झाले व परिषदेचे कार्य मंदावले. पुन्हा कालांतराने डॉ. शेख इक्बाल मिन्ने यांच्या नेतृत्वाखाली अखिल भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य व सांस्कृतीक मंडळाची स्थापना झाली. व साहित्यिक उपक्रमाला गती मिळाली असे असले तरी ग्रामीण भागातील साहित्यिकापर्यंत खेड्यापाड्यात साहित्याची चळवळ पोहचली पाहिजे. या ध्येयाने सन २००१ साली ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळ सुरू झाली. आजघडीला महाराष्ट्रात ही चळवळ महाराष्ट्रभर ओळखली जाते.
ग्रामीण भागामध्ये खेड्यात मुस्लिमांची मोजकीचं घरे असली तरी खेड्यातून मोठ्या प्रमाणात मुस्लिम समाज राहतो. त्यांच्या सभोवतालचा संपूर्ण परिसर मराठीमय असतो यात शंका नाही. त्यामुळे तो शहरी भागातील मुस्लिमांपेक्षा मराठी उत्तम बोलतो , उत्तम लिहितो. ग्रामीण भागामध्ये साजरे होणारे सण- उत्सव, पिराचा- वलींचा उरूस , ग्रामदैवतांची जत्रा यांच्याशिवाय ग्रामसंस्कृती पूर्ण होत नाही. हे ग्रामसंस्कृतीचे घटक त्या त्या गावचे एक मानसविश्व निर्माण करतात. सर्व धर्माच्या सर्व मराठी संताच्या अभंगाची भाषा ग्रामीण भागात बोलली जाणारी आहे. अभंगसृष्टीमधून बोलीचा सहज वापर होताना दिसतो.
ग्रामीण परिसरातून झपाट्याने पुढे येणारा नवा उत्साही लेखकवर्ग आपल्या जीवनसमुहातील सुख-दुःख, सामाजिक समस्या यांचे चित्रण आपल्या बोलीभाषेतून अभिव्यक्त करु लागला. अशा साहित्याच्या दरबारात जे मागे मागे उभे आहेत . त्यांच्याकडे आता लक्ष दिले पाहिजे. त्यांना आत्मविश्वास दिला पाहिजे. मराठी साहित्याचा दुर्लक्षित मध्यवर्ती ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य प्रवाह प्रवाही व्हावा ! त्यात नवे नवे अनुभव व्यक्त व्हावेत, त्याचे सामर्थ्य वाढावे, भाषाविषयक सामर्थ्य अधिक गतिमान व्हावे, आणि इथल्या संस्कृतीशी असलेले नाते दृढ व्हावे आणि एकूणतः मराठी साहित्य सर्व बाजूंनी समृद्ध व श्रीमंत व्हावे !
ग्रामीण मुस्लिम साहित्याची चळवळ सांस्कृतिक चळवळ आहे , मुस्लिम मराठी साहित्य हे परिवर्तनवादी साहित्य आहे. त्याची स्वतःची एक जीवनदृष्टी आहे. अशी भूमिका घेऊन ग्रामीण भागातून लिहीणा-या मुस्लिम मराठी साहित्यिकांची ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळ प्रवर्तक / संस्थापक तथा केंद्रीय कोषाध्यक्ष शेख शफी बोल्डेकरांनी निर्माण केली.
ज्यांच्या घरात शेकडो वर्षांपासून अज्ञान व दारिद्र्य नांदत असेल अशा प्रतिभावंताना या चळवळीची आवश्यकता निश्चितच अधिक असणार आहे यात शंका नाही. महंमद पैगंबर, सूफी संत , संत कबीर , महात्मा फुले , छत्रपती शाहु महाराज , डाॅ.बाबासाहेब आंबेडकर या सर्वांचे विचार ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्याचे मानदंड आहेत. ही चळवळ हक्काने बोलतो ही मराठी आणि लिहितोही मराठी अशी मराठीची सर्वांगाने साक्ष देणारी आहे. या ऐतिहासिक ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीला मराठवाडा, विदर्भ, पश्चिम महाराष्ट्र, खानदेश या क्षेत्रात अधिक गतिमान करण्यासाठी अनेक मान्यवर साहित्यिकांचे योगदान महत्त्वाचे मानले जाते. ही चळवळ १ मे २००१ ला स्थापन झाली आहे. आता चळवळीतून (शासन नोंदणीकृत ) "ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य " या नावाने संस्था स्थापन करण्यात आली आहे. गेल्या काही दशकापासून मुस्लिमांविषयी जाणिवपूर्वक द्वेष पसरविला जातो. त्याचाच परिणाम म्हणून एकनाळी गावात मुस्लिमांना प्रवेशबंदी करणे. त्यांच्यापासून माल विकत न घेणे , माल लुटणे , अपमानित करणे अशा घटना दिवसेंदिवस वाढत आहेत. अशा परिस्थितीत साहित्यिकांनी जागृत राहून अशा घटनांना शब्दबद्ध करून कविता , कथा , कादंबरी , नाटक, असे साहित्याचे विविध प्रकार हाताळणारे साहित्याचं साहित्यपण जपून गुणवत्तापूर्ण साहित्य निर्माण करणारे साहित्यिक निर्माण होत आहेत. ही चळवळीच्या दृष्टीने अत्यानंदाची बाब आहे.
ग्रामीण मुसलमान हा गावगाड्यात रमणारा समाज असला तरी जाणीवपूर्वक अभिजनांनी कानाडोळा केलेला दुर्लक्षीत समाज आहे. खुल्या प्रवर्गात असल्यामुळे त्याला कुठल्याचं शासकीय योजनेचा फायदा होत नाही. राहायला घर नाही , टोपलं टेकवायला जमीन नाही . मग जगायचं कसं ? नेहमीच संघर्षात असल्यामुळे त्याची दैन्यदशा झाल्याचे दिसून येते. व सोबतच भरीसभर म्हणून
वाढलेले धार्मिक कर्मकांड , हिंदूमुस्लिम तणाव अशा परिस्थितीत अज्ञानी आणि मूढ लोकांचे उद्दबोधन करणे , मुस्लिम साहित्यिकांना मोठे विचारपीठ मिळवून देणे. साहित्याद्वारे समाजाचे प्रश्न मांडणे व सोडवणे. भाषिक ऐक्य निर्माण करणे. समतावादी सांविधानिक समाजाच्या निर्मितीसाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करणे. ग्रामीण मुस्लिम समाजात शिक्षणाचे महत्त्व पटवून देणे व मराठी राजभाषेतून शिक्षण घेण्यासाठी प्रोत्साहित करणे हे या चळवळीचे प्रमुख उद्देश आहेत. वाड्ःमयीन चळवळ ही वाड्ःमयापुरती असत नाही तर ती जीवनसंघर्षाचा एक अपरिहार्य भाग होते. ग्रामीण जीवनातील आज निर्माण झालेले बहुसंख्य प्रश्न जातीव्यवस्थेने निर्माण केले आहेत. तसेच अर्थव्यवस्था ही कारणीभूत आहे. याची जाणीव करून देणे गरजेचे आहे.ज्येष्ठ समिक्षक डॉ. वासुदेव मुलाटे म्हणतात ग्रामीण भागात/खेड्यात राहणाऱ्या मुस्लिमांच्या जाणिवा व्यक्त करणारे साहित्य ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य होय तर प्राचार्य रा. रं. बोराडे यांच्या मते मुस्लिम मराठी ग्रामीण साहित्य ही संज्ञा ग्रामीण भागातून लिहिणा-या मुस्लिम मराठी साहित्यिकांसाठी अधिक उचित राहील . तर ज्येष्ठ समिक्षक डाॅ.सुधीर रसाळ यांच्या मते ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य ही संज्ञा योग्य आहे. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्थेचे सर्वच पदाधिकारी साहित्यिक आहेत. संस्थेचे अध्यक्ष कवी हाशम इस्माईल पटेल लिखीत ' संग्राम ' २०१३ व ' डोंगराचा आक्रोश ' २०२१ हे कवितासंग्रह विशेष प्रसिद्ध आहेत.त्यांची ' शांतीगीत ' या शिर्षकाची कविता आतंरभारती इयत्ता नववी अभ्यासक्रमात समाविष्ट करण्यात आली आहे. संस्थेचे संस्थापक शेख शफी बोल्डेकर यांचा ' आम्ही मराठी मुसलमान ' २००७ हा काव्यसंग्रह ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्यातला एक महत्त्वाचा काव्यसंग्रह आहे.तसेच " डिझेलगाडी " २०१४ हा बालकवितासंग्रह बालसाहित्यातला पहिला दीर्घ बालकवितासंग्रह म्हणून डॉ. श्रीपाल सबनीस यांनी या संग्रहाचा जाहिर गौरव केला आहे . औरंगाबादचे डॉ. हबीब भंडारे यांचे ' माळावरची पेरणी ' , ढेकळाचा गंध ' , ' मरणाच्या दारात जगण्याचा अर्थ शोधणारी माणसं ' , ' जगणं विकणा-या माणसाच्या कविता ' हे काव्यसंग्रह महत्वाचे संग्रह आहेत.गझलकारांमध्ये बदिऊज्जमा खावर यांचे नाव अग्रेसर आहे. मूलत: कोकणातले उर्दू भाषी असलेले हे शायर . यांच्यामुळे मराठी गझल समृद्ध झाली. त्यांच्या गझलांचे संकलन डॉ.राम पंडित यांनी केले आहे.
सोलापूरचे सरफराज अहमद हे महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचे मध्ययुगीन इतिहासकार म्हणून प्रसिद्ध आहेत. ते स्वातंत्र्यवीर टिपू सुलतान स्थापित "सल्तनत-ए -खुदादाद" या पुस्तकाचे लेखक आहेत. आत्तापर्यत या पुस्तकाच्या पाच आवृत्त्या प्रकाशित झालेल्या आहेत. सोलापूरचे बदीऊज्जमा बिराजदार उर्फ साबीर सोलापूरी हे प्रख्यात गजलकार व समिक्षक आहेत. उस्मानाबादचे कवी डि. के. शेख हे उत्तम लावणीकार आहेत. अहमदपूर येथील साहित्यिक प्रा.डाॅ. अकबर लाला यांचे " जिद्दीचे पंख " २०१९ हा कवितासंग्रह प्रसिद्ध आहे. बुलडाणा येथील शेख बिस्मिल्ला सोनोशी यांचा " मीच त्याचं बोट धरलं " हा काव्यसंग्रह विशेष गाजला. बार्शीचे शब्बीर मुलाणी यांच्या नावावर विपुल ग्रंथसंपदा आहे. त्यांनी मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलनाचा लेखाजोखा शब्दबद्ध करून स्मृतीग्रंथ प्रकाशीत केले आहेत. मेहबूब जमादार यांचे 'ऊरूस '२००९ , 'माया ' २०११ , ' माफी ' २०१२ हे कथासंग्रह प्रकाशीत आहेत. कोल्हापूर जिल्ह्यातील शौकत नदाफ यांची " आनंदचक्र " २०२० ही कादंबरी अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आली. प्रा. सैय्यद अल्लाउद्दीन, कवी मुबारक शेख , अजीम नवाज राही , प्रा.डाॅ. रफीक सूरज, फारूक काजी , प्रा. रसूल सोलापूरे , डि. के. शेख, साहिल शेख , रमजान मुल्ला , सफरअली इसफ यांचे लेखन महाराष्ट्रभर प्रसिद्ध आहे. मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलनाचे माजी अध्यक्ष बशीर मुजावर, पुणे यांच्या नावे १४ कथासंग्रह आहेत. समाजवास्तवाच्या जाणिवा प्रकट करणारा चंद्रपूरचा युवा कवी इरफान शेख यांचा " माझ्यातला कवी मरत चाललाय " हा कवितासंग्रह प्रतिष्ठीत पुरस्काराने सन्मानित झाला आहे. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्यात मुस्लिम स्री साहित्यिकांचे योगदान दखलपात्र आहे .अनिसा सिकंदर शेख व दिलशाद यासीन सय्यद संपादित " फातिमाबी शेख " २०२१ हा ऐतिहासिक प्रातिनिधिक काव्यसंग्रह ठरला आहे. सोलापूरच्या नुरजहाँ शेख यांचा " माझं शिवार " २०१४ काव्यसंग्रह, अनिसा शेख लिखीत ' संवाद हृदयाशी ' , ' सांगाती ' २०२१ , तर दिलशाद सय्यद लिखित ' रंग उन्हाचे ' २०२१ . रायगडच्या कवयित्री सायराबानू चौगुले यांचा "चांदण शब्दांचं "२०२१ हे कवितासंग्रह ,परवीन कौसर लिखीत ' मानसी ' २०२१ कथासंग्रह , नसिम जमादार लिखीत बालकथासंग्रह " सारिका " २०२१ ही पुस्तके उल्लेखनीय आहेत. कवयित्री निलोफर फणिबंद यांचे सूत्रसंचालन प्रभावी असते. जस्मिन शेख बालकवयित्री म्हणून प्रसिद्ध आहेत. त्यांचा " गट्टी मुळाक्षरांशी " २०१७ ला हा बालकाव्यसंग्रह प्रकाशीत झाला. जबीन शेख यांचा " नदी आणि मी " २०२० ला तर सिन्नरच्या कवयित्री मलेका शेख यांचा " मानसमेघ " काव्यसंग्रह २०११ ला प्रकाशित झाला. तर अहमदपूरच्या कवयित्री शाहिदा सय्यद यांचा " प्रतिबिंब " हा काव्यसंग्रह सन २०१८ साली प्रसिद्ध झाला. लातूरच्या तहेसीन मसुदअली सय्यद यांचा " घन बरसुन गेले " हा कवितासंग्रह प्रकाशित आहे. महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृती मंडळाच्या सदस्य राहिलेल्या फरझाना इकबाल लिखित " हुंदका " २००७ व " इमान मातीशी " २००९ ह्या कवितासंग्रहाच्या आवृत्ती प्रकाशित आहेत .नेरूळच्या शबाना मुल्ला , शगुफ्ता शेख, हसीना पठाण, रेश्मा नदाफ, आयशा नदाफ, नजमा शेख, शबाना शेख, शरीफा तांबोळी, अॅड. शबाना मुल्ला, रजिया दबीर, डॉ. सामिया शेख, कमरूनिसा शेख, हसिना मुलाणी , परविन मीठागरी
ह्या उत्तम कवयित्री आहेत. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीची संरचना गावप्रमुख ,तालुकाप्रमुख , जिल्हाप्रमुख, विभागप्रमुख अशा पद्धतीची असून महाराष्ट्रात ही चळवळ अधिक गतिमान होताना दिसते आहे. महाराष्ट्रातील प्रत्येक जिल्ह्यात चळवळीसाठी पदाधिकारी निवडल्या जात आहेत. केंद्रीय अध्यक्ष तथा मराठवाडाप्रमुख हाशम इस्माईल पटेल, मार्गदर्शक प्रा. मैनोद्दीन मुल्ला साहेब,केंद्रीय सचिव डाॅ . सय्यद जब्बार पटेल हे संत नामदेव चरित्राचे अभ्यासक असून कवी आहेत. केंद्रीय कार्याध्यक्ष डाॅ. महंमद रफी शेख यांनी मुस्लिम मराठी साहित्यावर संशोधन केले आहे. केंद्रीय सदस्य इस्माईल कादरसाहाब शेख हे दर्जेदार कवी आहेत. कवी वाय. के. शेख यांचा " चांदण फुले " २०२१ हा काव्यसंग्रह प्रसिद्ध आहे. केंद्रीय सदस्य महासेन शंकर प्रधान हे सामाजिक जाणिवेचे कवी आहेत. खानदेश विभागप्रमुख विधीतज्ज्ञ जमील देशपांडे हे मुस्लिम मराठी साहित्याचे अभ्यासक म्हणून ओळखले जातात . केंद्रीय उपाध्यक्ष तथा पश्चिम महाराष्ट्र विभागप्रमुख खाजाभाई बागवान हे नव्या दमाचे कवी आहेत. पुणे जिल्हाध्यक्ष बा. ह. मगदूम यांचे ' नक्षत्रपेरणी ', ' अक्षरकाकरी ' २०२१ हे काव्यसंग्रह प्रकाशीत आहेत. बुलडाणा जिल्हाध्यक्ष कवी बी. एल. खान यांचा " नवरंग " हा गीतकाव्यसंग्रह २००२ साली प्रकाशित झाला.नांदेड जिल्हाध्यक्ष शेख निजाम गवंडगांवकर यांची ' प्रेमप्रबोधन ' २०२० ही कादंबरी प्रसिद्ध आहे. लातुर जिल्हाप्रमुख अॅड. शेख इक्बाल रसूलसाब यांचा " सावली " कवितासंग्रह प्रकाशित असून " भरकटलेले जीवन " हा कथासंग्रह आगामी प्रकाशित होणार आहे.परभणी जिल्हाप्रमुख सय्यद चाँद तरोडकर हे ग्रामीण कवी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. इचलकरंजीचे विद्रोही कवी रशिद बाबू तहसीलदार लिखीत
" आरसा शोध अंतरमनाचा "२०२० हा कवितासंग्रह प्रसिद्ध आहे. सांगलीचे मुबारक उमराणी, सिराज शिकलगार. अहमदनगरचे लतीफ मोहम्मद पटेल, रज्जाक शेख .रत्‍नागिरीचे इम्तियाज सिद्दीकी . पालघरचे गौसपाशा शेख यांच्या कविता दखलपात्र आहेत. भंडारा येथील ज्येष्ठ कवी दौलतभाई पठाण यांची झाडीबोली भाषेतील
कविता सामाजिक प्रश्नांच्या संदर्भाने गंभीर चिंतन मांडणारी आहे. त्यांचे " आघात " व " भीमा तुझा शब्द " २००५ , " वेदना " २०२० , " यातना " २०२१ हे चार कवितासंग्रह आहेत.
सांगलीचे लेखक आदम युसूफ पठाण लिखीत ' स्वातंत्र्य संग्रामातील मुस्लिम सैनिक ' हा ग्रंथ मुस्लिमांचे स्वातंत्र्य संग्रामातील योगदान नव्या पिढीला सांगतो. औरंगाबाद जिल्हाध्यक्ष हबीब भंडारे, सोलापूर जिल्हाप्रमुख जाकीर मोहम्मद तांबोळी,दक्षिण सोलापूर तालुकाप्रमुख सौ. शाहीन शेख, बार्शी तालुकाप्रमुख गौस शेख, वैराग विभाग प्रमुख मोहीद्दीन नदाफ यांच्या मुस्लिम जाणिवा प्रगल्भ आहेत. अहमदनगर जिल्हाध्यक्ष सौ. दिलशाद यासीन सय्यद ह्या उत्तम सूत्रसंचालन करतात त्यांचे प्रभावी वक्तृत्व चैतन्य निर्माण करते. जळगाव जिल्हाप्रमुख मोहसीन मुनाफ शेख यांचे शैक्षणिक व साहित्यिक कार्य सातत्याने सुरू असते. हिंगोली जिल्हाध्यक्ष अहमद पिरनसाहाब शेख हे नाटककार म्हणून प्रसिद्ध आहेत. ' गिळली माणसं हुंड्यानं ' हे सामाजिक नाटकाचे पुस्तक प्रकाशित आहे. औरंगाबादचे आसेफ शेख (अन्सारी) हे बालनाटककार यांची " आम्ही नाटक करीत आहे " २००७ , " कस्तुरी " २०१३ आदि बालनाट्ये प्रसिद्ध आहेत. निपाणी येथील सलीम शेख यांचा १९९२ साली "वळवाचा पाऊस " हा कथासंग्रह प्रकाशित
झाला . उस्मानाबाद जिल्हाप्रमुख शेख शाहीद हे उत्तम कवी, गझलकार आहेत. गोंदिया जिल्हाप्रमुख डॉ. नुरजहाँ पठाण यांच्या कविता महाराष्ट्रभर प्रसिद्ध आहेत.चिपळूणचे शाहीर शाहिद खेरटकर हे कोकणातील एकमेव शाहीर म्हणून प्रसिद्ध आहेत. पंढरपूर तालुकाप्रमुख फिरोजखान बन्सीलाल बागवान हे उदयोन्मुख कवी आहेत. केंद्रीय सहसचिव तथा दौंड तालुकाप्रमुख अनिसा सिकंदर शेख यांची चळवळीमध्ये अग्रणी भूमिका असते. केंद्रीय सदस्य तथा नांदेड तालुकाप्रमुख शेख जाफर राजेसाहाब यांची गीते खूपच मंजुळ असतात त्यांनी ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीचे गीत लिहिले आहे. कंधार तालुकाप्रमुख शेख युसूफसाहाब व बिलोली तालुकाप्रमुख जाफर आदमपूरकर हे युवा कवी यांचे लेखन आशावादी आहे. देगलूर तालुकाप्रमुख फजल मुल्ला, नायगाव तालुकाप्रमुख पिंजारी गौस साहाब , सोलापूर जिल्हयातील मोहोळ येथील कवी , गीतकार सिकंदर मुजावर यांचा " आपली माणसं आपल्या कविता " हा कवितासंग्रह प्रसिद्ध आहे. कळमनुरी तालुकाप्रमुख फ्याज शेख यांचे योगदान चळवळीसाठी मोलाचे आहे. नागपूरचे प्रख्यात साहित्यिक प्रा. जावेद पाशा कुरेशी यांची ग्रंथसंपदा विपुल आहे. ' भारतीय शोषितांचा विद्रोही आवाज - इस्लाम ' हा त्यांचा बहुचर्चित ग्रंथ नवी प्रेरणा देणारा आहे. ख्यातनाम कवी खलील मोमीन यांचे वृत्तबद्ध काव्यलेखन मनमोहक असते. सोलापूरचे लक्षवेधी साहित्यिक डॉ. इ. जा. तांबोळी यांनी विपुल ग्रंथलेखन केले आहे. ठाण्याचे युसुफ शेख यांची डिसेंबर २०२१ मध्ये प्रकाशित झालेली "हुसेनभाईचा कुणी नाद न्हाय करायचा ! " ही कादंबरी ग्रामीण मुस्लिम समाजाचे वास्तव चित्रण करणारी आहे. साप्ताहिक "कासिद " चे संपादक अयुब नल्लामंदू हे साहित्याचे उत्तम जाणकार असून साहित्य संमेलन आयोजनात पुढाकार घेतात. " स्पंदन " त्रैमासिकाचे संपादक इंतेखाब फराश हे समिक्षक म्हणून ओळखले जातात. सोलापूरचे प्रा.डाॅ. शकील शेख लिखित " जुबा " कादंबरी प्रसिद्ध असून मुस्लिम साहित्यिकांच्या आत्मचरित्रावरील त्यांचे संशोधन प्रसिद्ध आहे.प्रख्यात व-हाडी साहित्यिक मिर्झा रफी अहमद बेग , चिपळूणचे मुझफ्फर सय्यद हे सर्व मान्यवर मुस्लिम मराठी साहित्यिक आहेत . मुस्लिम मराठी साहित्यिक कसा ओळखावा याविषयी शफी बोल्डेकर म्हणतात मराठी मुलखात जगत असताना साहित्याच्या अंगाने आपले अनुभव विश्व निर्भिडपणे मराठीतून अभिव्यक्त करणारा तोच खरा मुस्लिम मराठी साहित्यिक होय. ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीसाठी अन्य भारतीय साहित्यिक बंधू आगे बढोचा सल्ला देत आहेत. त्यात एकोणनव्वदव्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. श्रीपाल सबनीस सरांचा वाटा महत्वाचा असून त्यांनी अखिल भारतीय स्तरावर मुस्लिम मराठी साहित्य पोहचवले. मुस्लिम मराठी समीक्षेने मराठी साहित्यात मोलाची भर घातली आहे. ते मूल्यवान ग्रंथ पुढीलप्रमाणे १) प्रा. फ. म. शहाजिंदे संपादित " मुस्लिम मराठी साहित्य : परंपरा, स्वरूप आणि लेखक सूची " २) स्व. प्रा. डॉ. अक्रम पठाण लिखीत " मुस्लिम मराठी साहित्य " ३) जळगाव येथील प्रा. डॉ. नसीमा देशमुख लिखीत " मुस्लिम मराठी साहित्य : स्वरूप आणि समीक्षा " ४) प्रा. फ. म. शहाजिंदे व प्रा.फारुख तांबोळी संपादित " मुस्लिम मराठी साहित्य प्रेरणा आणि स्वरूप " हे ग्रंथ मुस्लिम मराठी साहित्याचे वेगळेपण सिद्ध करण्यासाठी सज्ज आहेत.
मुस्लिम मराठी साहित्य
या विषयातील रहस्ये उलगडा.
