भावकीअ) भावकी
│
┌───────────┬───────────┐
│ │ │
कुळ गोत्र घराणी
│ │ │
└───────────┼───────────┘
│
कुटुंबे
│
┌─────────────┼─────────────┐
│ │ │
ग्रामदेवता ग्रामसभा मानपान
│ │ │
└─────────────┼─────────────┘
│
सामाजिक • धार्मिक • सांस्कृतिक सहकार्य
ब) कुळ / वंश
│
┌─────────────────┼─────────────────┐
│ │ │
घराणे अ घराणे ब घराणे क
│ │ │
┌────┴────┐ ┌─────┴────┐ ┌─────┴────┐
कुटुंब १ कुटुंब २ कुटुंब ३ कुटुंब ४ कुटुंब ५ कुटुंब ६
│ │ │
└────────────────────────────────────────┘
│
ग्रामदेवता / देवस्थान
│
ग्रामसभा • सण • मानपान • सहकार्य
│
"भावकी" संस्था
कुळ
│
घराणी
│
कुटुंबे
│
भावकी
│
ग्रामदेवता
│
मानपान
│
ग्रामसभा
भावकी ही भारतीय ग्रामीण समाजरचनेतील विस्तारित नातेसंबंधांवर आधारित एक पारंपरिक सामाजिक संस्था असून समान कुळ, वंश किंवा रक्तसंबंध असलेल्या कुटुंबांच्या समूहास संबोधण्यासाठी ही संज्ञा वापरली जाते. महाराष्ट्रासह गोवा, कर्नाटक, तेलंगणा आणि गुजरातच्या काही भागांमध्ये भावकीची परंपरा विविध स्वरूपांत आढळते. स्थानिक सामाजिक संघटना, परंपरागत प्रथा आणि ग्रामजीवनातील सामुदायिक व्यवहारांमध्ये भावकीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे समाजशास्त्रीय अभ्यासांत नमूद केले आहे.
भावकी ही केवळ रक्तसंबंधांवर आधारित संस्था नसून परस्पर सहकार्य, सामाजिक जबाबदाऱ्या, धार्मिक परंपरा, सांस्कृतिक सहभाग आणि कौटुंबिक संबंध यांचे संघटन म्हणूनही कार्य करते. अनेक ग्रामीण भागांत विवाह, सण-उत्सव, देवस्थान व्यवस्था, सामुदायिक श्रम आणि परंपरागत मानपान यांसारख्या व्यवहारांमध्ये भावकीचा सहभाग आढळतो. तथापि, तिचे स्वरूप, कार्यपद्धती आणि सामाजिक भूमिका प्रदेश, जातीय समूह व स्थानिक प्रथांनुसार बदलत असते.
समाजशास्त्र आणि मानववंशशास्त्रातील अभ्यासांमध्ये भावकीचा उल्लेख विस्तारित कुटुंबव्यवस्था, नातेसंबंध, कुळ, ग्रामसंस्था आणि ग्रामीण सामाजिक संघटनांच्या संदर्भात केला जातो. आधुनिक काळात नागरीकरण, स्थलांतर, शिक्षण आणि अणुकुटुंब पद्धतीच्या प्रसारामुळे भावकीच्या पारंपरिक कार्यपद्धतीत बदल झाले असले, तरी अनेक ग्रामीण भागांमध्ये तिचे सांस्कृतिक आणि सामाजिक महत्त्व आजही टिकून आहे.
भावकी
एका नवीन दृष्टिकोनातून पहा.