कोकणातील ग्रामदैवत ही कोकण प्रदेशातील गावांच्या धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी संबंधित स्थानिक ग्रामदेवतांच्या उपासनेची परंपरा आहे. प्रत्येक गावाचे संरक्षण, ग्रामकल्याण, कृषीसमृद्धी, आरोग्य, सामाजिक ऐक्य आणि नैसर्गिक आपत्तींपासून रक्षण व्हावे या श्रद्धेतून विशिष्ट देवतेची ग्रामदैवत म्हणून उपासना केली जाते. कोकणातील ग्रामदैवत परंपरा ही स्थानिक लोकधर्म, देवस्थान व्यवस्था, ग्रामसंस्था आणि लोकसंस्कृती यांचा अविभाज्य भाग मानली जाते.
कोकणातील ग्रामदैवत परंपरेचा उगम स्थानिक लोकधार्मिक श्रद्धा, निसर्गपूजा, स्थानिक देवतांची आराधना आणि ग्रामजीवनाच्या ऐतिहासिक विकासाशी संबंधित मानला जातो. कालांतराने या परंपरेचा विविध धार्मिक प्रवाहांशी परस्परसंवाद झाला असला, तरी तिची स्थानिक वैशिष्ट्ये मोठ्या प्रमाणात टिकून राहिली आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअर्स, कोकणाच्या इतिहासावरील अभ्यासग्रंथ तसेच मानववंशशास्त्रीय आणि लोकसंस्कृतीविषयक संशोधनांमध्ये ग्रामदैवत परंपरेचा कोकणाच्या सांस्कृतिक ओळखीतील महत्त्वपूर्ण घटक म्हणून उल्लेख आढळतो.
कोकणातील विविध भागांमध्ये ग्रामदैवतांचे स्वरूप, उपासना पद्धती, धार्मिक विधी, जत्रा आणि इतर लोकपरंपरा स्थानिक इतिहास, सामाजिक रचना आणि ग्रामपरंपरांनुसार बदलत असतात. ग्रामदैवतांच्या उपासनेशी जत्रा, पालखी, रथोत्सव, नवसपूर्ती, गोंधळ, भजन, कीर्तन तसेच इतर लोकधार्मिक परंपरा निकट संबंध राखतात.
कोकणातील ग्रामदैवत परंपरेचा अभ्यास इतिहास, पुरातत्त्व, मानववंशशास्त्र, लोकधर्म, लोकसंस्कृती आणि धार्मिक अभ्यास या विविध शैक्षणिक शाखांमधून करण्यात आला आहे. उपलब्ध संशोधनांनुसार ही परंपरा कोकणाच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानली जाते.
कोकणातील ग्रामदैवत
या विषयातील रहस्ये उलगडा.
