पंचक्रोशी (संस्कृत: पञ्चक्रोशी) ही भारतातील प्राचीन भौगोलिक, धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक संकल्पना आहे. 'पंच' (पाच) आणि 'क्रोश' (प्राचीन भारतीय अंतरमापनाचे एकक) या संस्कृत शब्दांपासून पंचक्रोशी हा शब्द तयार झाला आहे. परंपरेने एखाद्या पवित्र क्षेत्र, देवस्थान, तीर्थक्षेत्र किंवा ऐतिहासिक केंद्राभोवती निश्चित परिघातील प्रदेशास पंचक्रोशी असे संबोधले जाई. विविध प्रदेशांमध्ये या संकल्पनेचा अर्थ स्थानिक इतिहास, धार्मिक परंपरा आणि लोकजीवनानुसार विकसित होत गेला.
भारतीय धार्मिक परंपरेत पंचक्रोशी संकल्पनेचा संबंध परिक्रमा, यात्रा आणि तीर्थयात्रा यांच्याशी जोडला जातो. वाराणसी काशी येथील काशी पंचकोशी यात्रा, त्र्यंबकेश्वर परिसरातील पंचक्रोशी परिक्रमा तसेच महाराष्ट्रातील विविध देवस्थानांभोवती विकसित झालेल्या पंचक्रोशी परंपरा ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. स्कंदपुराणातील काशीखंड मध्ये काशीच्या पंचकोशी क्षेत्राचा उल्लेख आढळतो आणि या परंपरेचा पुढील काळात व्यापक विकास झाल्याचे दिसून येते.
महाराष्ट्रात, विशेषतः कोकण प्रदेशात, पंचक्रोशी ही संकल्पना केवळ धार्मिक परिक्रमेपुरती मर्यादित नसून एखाद्या प्रमुख ग्रामदेवता, देवस्थान किंवा ऐतिहासिक केंद्राभोवती परंपरेने जोडलेल्या गावांच्या समूहासाठीही वापरली जाते. रत्‍नागिरीतील मार्लेश्वर पंचक्रोशी, तसेच कोकणातील इतर अनेक पंचक्रोशी परंपरा या धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक ऐक्याचे प्रतीक मानल्या जातात. स्थानिक जत्रा, पालखी सोहळे, देवस्थान व्यवस्थापन, मानपान व्यवस्था आणि ग्रामसंस्था यांच्या माध्यमातून या परंपरा आजही जतन झालेल्या आहेत.
इतिहास, लोकसंस्कृती, ग्रामीण समाज, धर्म, भूगोल आणि मानववंशशास्त्र यांच्या अभ्यासात पंचक्रोशी ही महत्त्वाची संकल्पना मानली जाते. भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये तिचे स्वरूप भिन्न असले तरी धार्मिक श्रद्धा, स्थानिक इतिहास आणि सामुदायिक जीवन यांना जोडणारी परंपरा म्हणून पंचक्रोशीला विशेष स्थानआहे.
पंचक्रोशी
एक संपूर्ण मार्गदर्शक तुमच्यासाठी.