कोकणातील लोकवाद्ये ही कोकण प्रदेशातील लोकजीवन, धार्मिक परंपरा, लोकसंस्कृती, सण-उत्सव, जत्रा, लोकनृत्ये, लोकनाट्ये आणि सामुदायिक सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य घटक मानली जातात. पारंपरिक समाजजीवनात या वाद्यांचा उपयोग केवळ मनोरंजनासाठीच नव्हे, तर धार्मिक विधी, देवपूजा, ग्रामदैवतांच्या यात्रा, दशावतार, भजन-कीर्तन, वारकरी संप्रदाय, विवाहसमारंभ तसेच विविध लोकविधींमध्ये केला जातो. कोकणातील अनेक लोकवाद्ये पिढ्यान्‌पिढ्या मौखिक परंपरेतून जतन झाली असून ती स्थानिक सांस्कृतिक ओळख आणि लोकपरंपरेचे प्रतीक मानली जातात.
कोकणातील लोकवाद्यांच्या निर्मितीवर आणि विकासावर प्रदेशाची भौगोलिक रचना, समुद्रकिनारी वसलेले जीवन, सह्याद्री पर्वतरांग, स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती तसेच विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. बांबू, लाकूड, भोपळा, धातू, प्राण्यांची कातडी, शिंगे आणि नैसर्गिक तंतू यांसारख्या स्थानिक साहित्यापासून विविध प्रकारची वाद्ये तयार करण्याची परंपरा कोकणात विकसित झाली. स्थानिक कारागिरांनी तयार केलेल्या या वाद्यांच्या रचना, आकार, ध्वनीवैशिष्ट्ये आणि वादनपद्धती प्रदेशानुसार काही प्रमाणात भिन्न आढळतात.
भारतीय संगीतशास्त्रातील पारंपरिक वर्गीकरणानुसार कोकणातील लोकवाद्यांचे अवनद्ध (तालवाद्ये), तंतू (तंतुवाद्ये), सुषिर (वायुवाद्ये) आणि घन (घनवाद्ये) अशा प्रमुख गटांमध्ये वर्गीकरण केले जाते. ढोल, ढोलकी, ताशा, डफ, मृदंग, पखवाज, तुणतुणे, एकतारी, तुतारी, शंख, टाळ, झांज, चिपळ्या आणि नाळ ही या प्रदेशात प्रचलित असलेली प्रमुख लोकवाद्ये आहेत. या वाद्यांचा वापर धार्मिक विधी, लोकनाट्ये, लोकनृत्ये, भजन-कीर्तन तसेच विविध सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रसंगांमध्ये केला जातो.
दशावतार, वारकरी संप्रदाय, गोंधळ, भजन, कीर्तन, ग्रामदैवतांचे उत्सव, जत्रा आणि विविध लोकनृत्यांमुळे कोकणातील लोकवाद्यांची स्वतंत्र परंपरा विकसित झाली आहे. आधुनिक काळात ध्वनिवर्धक यंत्रणा, इलेक्ट्रॉनिक वाद्ये आणि बदलत्या सांस्कृतिक प्रवाहांमुळे काही पारंपरिक लोकवाद्यांचा वापर कमी झाला असला, तरी धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांमध्ये त्यांचे स्थान आजही महत्त्वाचे मानले जाते.
कोकणातील लोकवाद्ये
थोडक्यात पण महत्त्वाचे.
