प्रार्थना समाज ही सुधारणा चळवळींवर आधारित ब्रिटिश भारतातील बॉम्बेमधील धार्मिक आणि सामाजिक सुधारणेची चळवळ होती. केशवचंद्र सेन यांनी महाराष्ट्राला भेट दिल्यानंतर आत्माराम पांडुरंग यांनी प्रार्थना समाजाची स्थापना ३१ मार्च १८६७ मध्ये केली होती. या संघटनेच उद्देश लोकांनी एका देवावर विश्वास ठेवणे आणि एकाच देवाची उपासना करणे हा होता. समाजाचे ब्रीदवाक्य सत्यमेव जयते असे होते.
प्रार्थना समाजात महादेव गोविंद रानडे सामील झाल्यानंतर तो लोकप्रिय झाला. हिंदूंच्या समाजव्यवस्थेतील सुधारणांचा पुरस्कार करणारे विचारवंत हे मुख्य सुधारक होते. प्रख्यात तेलगू सुधारक आणि लेखक कंदुकुरी वीरेसालिंगम यांनी दक्षिण भारतात समाजाचा प्रसार केला.
ही चळवळ धार्मिक आणि सामाजिक सुधारणेची चळवळ म्हणून सुरू झाली. मुंबईतील प्रार्थना समाजाची पूर्ववर्ती परमहंस सभा होती, जी मुंबईतील राम बाळकृष्ण जयकर आणि इतरांच्या उदारमतवादी विचारांच्या प्रसारासाठी एक गुप्त संस्था होती. शक्तिशाली आणि पुराणमतवादी लोकांचा राग टाळण्यासाठी परमहंस सभा गुप्त ठेवण्यात आली होती.
प्रार्थना समाजाचे सदस्य हे नामदेव आणि तुकाराम यांसारख्या मराठी संत मताच्या महान धार्मिक परंपरेचे अनुयायी होते. जरी प्रार्थना समाजाचे अनुयायी एकनिष्ठ आस्तिक होते, तरी ते निराकार देवाची पूजा करत. त्यांनी भगवद्गीता, उपनिषद यांसारख्या हिंदू धर्मग्रंथांमधून विचार घेतले आणि त्यांच्या प्रार्थनेत जुन्या मराठी संतकवींची स्तोत्रे वापरली. त्यांच्या कल्पना दक्षिण महाराष्ट्रातील तेराव्या शतकातील वैष्णव भक्ती चळवळींचा भाग म्हणून विठ्ठलाच्या भक्ती कवितांशी संबंधित आहेत. मराठी कवींनी मुघलांच्या प्रतिकाराच्या चळवळीला प्रेरणा दिली होती. परंतु, धार्मिक चिंतेच्या पलीकडे, प्रार्थना समाजाचे प्राथमिक लक्ष सामाजिक आणि सांस्कृतिक सुधारणेवर होते.
प्रार्थना समाज
यामागील विज्ञान आणि इतिहास.
