कोकणातील देवळांची वास्तुशैली केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.
कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.
कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.
देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.
कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.
कोकणातील देवळांची वास्तुशैली
या विषयावर तज्ञ बना.
