हजारी प्रसाद द्विवेदी

हजारी प्रसाद द्विवेदी (१९ ऑगस्ट १९०७ - १९ मे १९७९) हे हिंदी निबंधकार, समीक्षक आणि कादंबरीकार होते. ते हिंदी, इंग्रजी, संस्कृत आणि बांगला भाषांचे अभ्यासक होते. त्यांना भक्ती साहित्याचे चांगले ज्ञान होते. १९५७ मध्ये त्यांना पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

आचार्य हजारी प्रसाद द्विवेदी यांचा जन्म श्रावण शुक्ल एकादशी संवत १९६४ रोजी, त्यानुसार १९ ऑगस्ट १९०७ रोजी आरत दुबे यांच्या छपरा, उत्तर प्रदेशातील बलिया जिल्ह्यातील ओझवालिया गावात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव श्री अनमोल द्विवेदी आणि आईचे नाव श्रीमती ज्योतिषमती होते. त्यांचे कुटुंब ज्योतिषासाठी प्रसिद्ध होते. त्यांचे वडील पं. अनमोल द्विवेदी हे संस्कृतचे उत्तम अभ्यासक होते. द्विवेदीजींचे बालपणीचे नाव वैद्यनाथ द्विवेदी होते.

द्विवेदीजींचे प्राथमिक शिक्षण गावातील शाळेतच झाले. १९२० मध्ये त्यांनी बसरीकापूरच्या माध्यमिक शाळेतून प्रथम श्रेणीत माध्यमिक परीक्षा उत्तीर्ण केली. यानंतर त्यांनी गावाजवळील पराशर ब्रह्मचर्य आश्रमात संस्कृतचा अभ्यास सुरू केला. १९२३ मध्ये ते अभ्यासासाठी काशीला आले. तेथे रणवीरने कामछा येथील संस्कृत विद्यालयातून प्रवेश परीक्षा प्रथम श्रेणीत प्रथम क्रमांकाने उत्तीर्ण केली. १९२७ मध्ये काशी हिंदू विद्यापीठातून हायस्कूल परीक्षा उत्तीर्ण. त्याच वर्षी त्यांचा भगवतीदेवीशी विवाह झाला. 1929 मध्ये ते संस्कृत साहित्यात इंटरमिजिएट आणि शास्त्री परीक्षा उत्तीर्ण झाले. 1930 मध्ये ज्योतिषशास्त्रात आचार्य ही पदवी मिळाली. शास्त्री आणि आचार्य या दोन्ही परीक्षांमध्ये त्यांना प्रथम श्रेणी मिळाली.

द्विवेदीजींचे व्यक्तिमत्व अतिशय प्रभावी होते आणि त्यांचा स्वभाव अतिशय साधा आणि उदार होता. 8 नोव्हेंबर 1930 पासून द्विवेदीजींनी शांतीनिकेतनमध्ये हिंदी शिकवायला सुरुवात केली. तेथे गुरुदेव रवींद्रनाथ ठाकूर आणि आचार्य क्षितिमोहन सेन यांच्या प्रभावाखाली त्यांनी साहित्याचा सखोल अभ्यास केला आणि त्यांचे स्वतंत्र लेखन पद्धतशीरपणे सुरू केले. शांतीनिकेतनमध्ये वीस वर्षे अध्यापन केल्यानंतर, द्विवेदीजी जुलै १९५० मध्ये बनारस हिंदू विद्यापीठात हिंदी विभागाचे प्राध्यापक आणि प्रमुख म्हणून रुजू झाले. 1957 मध्ये त्यांना राष्ट्रपतींच्या हस्ते ' पद्मभूषण ' ही पदवी प्रदान करण्यात आली.

मे 1960 मध्ये द्विवेदीजींना प्रतिस्पर्ध्यांच्या विरोधामुळे काशी हिंदू विद्यापीठातून काढून टाकण्यात आले. जुलै 1960 पासून ते पंजाब विद्यापीठ, चंदीगड येथे हिंदी विभागाचे प्राध्यापक आणि प्रमुख होते. ऑक्टोबर 1967 मध्ये ते पुन्हा काशी हिंदू विद्यापीठात हिंदी विभागाचे प्रमुख म्हणून परतले. मार्च 1968 मध्ये त्यांची विद्यापीठाचे रेक्टर म्हणून नियुक्ती झाली आणि 25 फेब्रुवारी 1970 रोजी त्यांना या पदावरून मुक्त करण्यात आले. काही काळ ते 'हिंदीचे ऐतिहासिक व्याकरण' योजनेचे संचालकही झाले. नंतर, ते उत्तर प्रदेश हिंदी ग्रंथ अकादमीचे अध्यक्ष होते आणि 1972 पासून ते उत्तर प्रदेश हिंदी संस्थान, लखनौचे आजीवन उपाध्यक्ष होते. 1973 मध्ये त्यांच्या 'आलोक पर्व' या निबंध संग्रहासाठी त्यांना ' साहित्य अकादमी पुरस्कार ' देण्यात आला.

4 फेब्रुवारी 1979 रोजी अर्धांगवायू झाला आणि 19 मे 1979 रोजी ब्रेन ट्यूमरमुळे दिल्लीत त्यांचे निधन झाले.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →