कपाशीच्या बियांना सरकी म्हणतात. कपाशीचे जिनिंग करायच्या धंद्यातील सरकी हे दुय्यम उत्पादन होय. कपाशीच्या एका झाडापासून ०·४५ किगॅ. कापूस मिळाला तर ०·९० किगॅ. सरकी मिळते. जिनिंग कारखान्यातून मिळणारी सरकी पांढुरकी किंवा करडी दिसते. कारण तिच्या पृष्ठभागावर थोडा कापूस शिल्ल्क राहतोच. या कापसाला लिंटर म्हणतात. ‘लिंटर’ काढल्यावर सरकी जवळजवळ काळी दिसते. ती टोकदार, अंडाकार, भिन्न आकारमानाची असून तिच्या लांबीचे प्रमाण ७ ते १०·५ मिमी. असू शकते.
सरकीचे मुख्य घटक लिंटर, फोल, प्रथिन व तेल हे होत. ह्या घटकांचे सापेक्ष प्रमाण पिकाच्या जाती व वाणांप्रमाणे खूपच भिन्न असते. सरकीतील गराचे व फोलाचे सापेक्ष प्रमाण ३७ ते ५४% आणि ३२·३ ते ५२·७% असते. भारतात उपलब्ध होणाऱ्या सरकीचे सामान्यत: दोन प्रकारे वर्गीकरण करतात. एक ‘देशी’ व दुसरा ‘अमेरिकी’ प्रकार होय.
इतर तेलबियांप्रमाणे सरकीतही फॉस्फरससुक्त संयुगे, स्टेरॉल, क्षार आणि अ, ब, ड व ई ही जीवनसत्त्वे आहेत. याशिवाय सरकीत अल्प प्रमाणात पण विशिष्ट गुणधर्मांचे घटक म्हणजे ‘गॉसिपॉल’ नावाचे संयुग आणि कच्च्या सरकी तेलाला गडद रंग देणारी रंगद्रव्ये असतात. गॉसिपॉलचे प्रमाण सुमारे १ टक्का असते.
शतकानुशतके कापसाचा वस्त्रासाठी उपयोग होत असला, तरी सरकीचा मोठ्या प्रमाणावर व्यापारी उपयोग करण्यासंबंधी अलीकडेच विकास झाला आहे. १७९४ मध्ये अमेरिकेत विटने यांनी कापसाच्या जिन यंत्राचा शोध लावल्यावर कापसाचे उत्पादन वाढले. त्यावेळी अमेरिकेत सरकीचा प्रमुख उपयोग (५-१०%) बियाण्यासाठी होत असे व उरलेली सरकी कारखान्याबाहेर ढीग करून ठेवीत किंवा नदीच्या पात्रात टाकून देत; परंतु त्यामुळे आरोग्याला धोका उत्पन्न झाला. त्यामुळे सरकीवर प्रक्रिया करण्याच्या यंत्रसामगीत सुधारणा करण्याचे पद्घतशीर व अखंडपणे प्रयत्न झाले. सरकीच्या उद्योगाच्या विकासाचा इतिहास म्हणजे ह्या उद्योगाचा जवळजवळ समग्र इतिहास होय.
प्राचीन काळी हिंदू व चिनी लोक सरकीचे तेल दिव्यात जाळीत असत व त्याचे औषधी उपयोग करीत. त्यांची तेल काढण्याची पद्घती अविकसित होती. भारतामध्ये ग्रामीण भागात सरकीचे फोल व लिंटर न काढता घाणीने तेल काढीत. हे तेल हलक्या प्रतीचे असते. सरकीचा मुख्य उपयोग म्हणजे दुभत्या जनावरांचे खाद्य म्हणून पूर्वापारपासून चालत आला आहे. सरकी, कोंडा, कडधान्ये व चुणी यांचे मिश्रण तसेच किंवा पाण्यात शिजवून देण्याची पद्घत आहे. सरकीमुळे दुधातील मलईचे प्रमाण वाढते असा अनुभव आहे. १९३० पर्यंत सरकीचा उपयोग खत म्हणूनही मोठ्या प्रमाणावर करीत.
सरकी
याबद्दल तुम्हाला सर्वकाही माहित आहे का?