संस्कृत ही एक सर्वात प्राचीन भाषा असून ती पृथ्वीवरील सर्वात प्राचीन, समृद्ध, अभिजात आणि शास्त्रीय भाषा मानली जाते. ही भाषा हिंदू, बौद्ध आणि जैन धर्मांच्या उपासनेची भाषा असून ती भारताच्या २३ शासकीय राज्यभाषांपैकी एक आहे. नेपाळमध्येही या भाषेला अतिशय महत्त्व आहे. या भाषेत अनेक सुभाषिते आहेत. विख्यात व्याकरणतज्ज्ञ पाणिनीने इ.स. पूर्व काळात संस्कृत भाषेला प्रमाणित केले. संस्कृत भाषेतील अनेक शब्द भारतीय भाषांमध्ये जसेच्या तसे योजले जातात. त्यांना तत्सम शब्द म्हणतात. संस्कृतमधूनच उत्तर भारतीय भाषा जन्मल्या आहेत, म्हणूनच संस्कृत भाषेला सर्व भाषांची जननी म्हणले जाते.
संस्कृत भाषेला सुरभारती, देववाणी, देवीवाक्, देवभाषा, अमरभारती इत्यादी अन्य नावे आहेत. संस्कृतमध्ये लिहिलेले शिलालेख सर्वात प्राचीन आहेत, पण काही कालांतरांने संस्कृत भाषेचे महत्त्व संपुष्टात आले व इसवी सन १२०० नंतर संस्कृत भाषा प्रचलित झाली.
आरुवर्तीय संस्कृत ही प्राचीन आहे आणि मेघवर्तिया संस्कृत ही प्राकृत नंतर विकसित झाली आहे.
कवी वाल्मीकी हे संस्कृत भाषेचे आद्यकवी होत. त्यांनी रामायण हे महाकाव्य लिहिले.
तर कवी कालिदासाचे मेघदूत हे खंडकाव्य, रघुवंशम्, कुमारसंभवम् आणि ऋतुसंहार ही महाकाव्ये, तसेच विक्रमोर्वशीयम्, अभिज्ञानशाकुन्तलम् आणि मालाविकाग्निमित्रम ही नाटके जगप्रसिद्ध आहेत.
भारताच्या सांस्कृतिक वारशात संस्कृतचा दर्जा, कार्य आणि स्थान भारताच्या आठव्या अनुसूची भाषांच्या संविधानात समाविष्ट करून ओळखले जाते. तथापि, पुनरुज्जीवनाचे प्रयत्न करूनही, भारतात संस्कृतचे प्रथम भाषक नाहीत. भारताच्या अलीकडील प्रत्येक दशवार्षिक जनगणनेमध्ये, हजारो नागरिकांनी संस्कृत ही त्यांची मातृभाषा असल्याचे नोंदवले आहे, परंतु ही संख्या भाषेच्या प्रतिष्ठेशी जुळवून घेण्याची इच्छा दर्शवते असे मानले जाते. प्राचीन काळापासून पारंपरिक गुरुकुलांमध्ये संस्कृत शिकवली जाते; हे आज माध्यमिक शाळा स्तरावर मोठ्या प्रमाणावर शिकवले जाते. ईस्ट इंडिया कंपनीच्या राजवटीत १७९१ मध्ये स्थापन केलेले बनारस संस्कृत महाविद्यालय हे सर्वात जुने संस्कृत महाविद्यालय आहे. हिंदू आणि बौद्ध स्तोत्रे आणि मंत्रांमध्ये संस्कृतचा मोठ्या प्रमाणावर औपचारिक आणि धार्मिक भाषा म्हणून वापर केला जात आहे.
ऋग्वेदातील स्तोत्रे इराणी आणि ग्रीक भाषा कुटुंबातील सर्वात प्राचीन कवितांशी अनुक्रमे जुन्या अवेस्तन भाषेतील गाथा आणि होमरच्या इलियडशी उल्लेखनीयरीत्या साम्य दर्शवतात. ऋग्वेदाचे मौखिक परंपरेने अत्यंत गुंतागुंतीच्या, कठोर आणि अचूक स्मरणपद्धतींनी, कोणतेही भिन्न पाठ न ठेवता, एकसंध ग्रंथ म्हणून जतन केले गेले. त्यामुळे त्यातील प्राचीन वाक्यरचना आणि शब्दरूपे ही सामायिक पूर्वज भाषा, म्हणजेच प्रोटो-इंडो-युरोपियन, यांच्या पुनर्रचनेसाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जातात. संस्कृत भाषेला मूळची लिपी असल्याचा पुरावा उपलब्ध नाही; इ.स.च्या पहिल्या सहस्रकाच्या प्रारंभापासून ती विविध ब्राह्मी लिपींमध्ये लिहिली जाऊ लागली आणि आधुनिक काळात ती प्रामुख्याने देवनागरी लिपीत लिहिली जाते.
संस्कृत हा शब्द अधिक संकुचित अर्थाने “शास्त्रीय संस्कृत” या परिष्कृत आणि प्रमाणित व्याकरणीय स्वरूपालाही वापरला जातो. हे स्वरूप इ.स.पूर्व पहिल्या सहस्रकाच्या मध्यकाळात उदयास आले आणि प्राचीन व्याकरणांपैकी सर्वात व्यापक मानल्या जाणाऱ्या पाणिनी यांच्या अष्टाध्यायी (“आठ अध्याय”) या ग्रंथात त्याचे संहिताकरण करण्यात आले. संस्कृतमधील महान कवी कालिदास यांनी शास्त्रीय संस्कृतमध्ये साहित्यनिर्मिती केली, तसेच आधुनिक अंकगणिताची मूलतत्त्वे प्रथम शास्त्रीय संस्कृतमध्येच वर्णन करण्यात आली.
संस्कृत भाषा
याची कहाणी तुम्हाला माहित आहे का?
