लोणारी हे हिंदू धर्म व चालीरीती पाळणारे, पूर्वी क्षत्रिय धर्माचे पालन करणारे, छत्रपती शिवाजी महाराजांना मानणारे तसेच शिव व विष्णूची आराधना करणारे लोक आहेत. मुंबई गॅझेटियरच्या नोंदीनुसार लोणारी हे मराठा जातिधारक आहेत. लोणारी हे मूळचे मराठा आहेत. लोणारी हा एक मराठा समाजाचा भाग आहे. त्यांना मराठा लोणारी असेही म्हणतात.
वर्ण - क्षत्रिय आहेत
वंश - सूर्यवंशी
राजस्थान मध्ये - लोणिया राजपूत
विजयादशमीला ते तलवारी, भाले, घोडे आणि हत्तींची पूजा करतात. अजूनही काही लोक त्यांची स्वतःची संस्कृती बोलतात. स्थलांतरामुळे त्यांना आता मराठा म्हटले जाते आणि मराठी लोक सांस्कृतिकदृष्ट्या मिश्रित झाले आहेत. सध्या, लोणाऱ्यांना लोणारी कुणबी म्हणून ओळखले जाते, जे जेजुरीमध्ये खंडोबाची आणि तुळजापूरमध्ये तुळजा भवानीची पूजा करतात. काही लोणारी कुणबी नागपूर, भंडारा, गोंदिया, चिंदवाडा येथे आढळतात.
वास्तविक आनुवंशिकता इतर जातींशी मिसळत नाही जसे की क्षत्रिय सूर्यवंशी लोणारी मराठ्यांची काही आडनाव भांगे, बडवाईक, भक्ते, गायधने, कामठे, कापसे, लाडसे, खंडाईत, हिंगणे, गुरवे, मस्के, रुंगे, भांडके, ढोले, कौशल, सिंह, झांझ, कुशाल, मा. देशमुख, शेंडे, सांडिल्य,
शिंदे, बारस्कर, कुबडे, उपासे,
जामकर, खंडागरे, पानसे, पातुरकर
आणि मध्य प्रदेश प्रदेशात बरेच काही
लोणारी ही एक हिंदू क्षत्रिय जात मराठा जातीशी संलग्न असून मुख्यत्वेकरून महाराष्ट्रातील अकोला, अमरावती, (बुलढाणा, खामगाव, शेगाव, नांदुरा), भुसावळ, रावेर,अहमदनगर, औरंगाबाद, कोल्हापूर जळगाव, जालना, धुळे, नाशिक, पुणे, वाशीम, सांगली, सातारा, सोलापूर या जिल्ह्यांत, तसेच मुंबई, बारामती, बेळगाव, बैतूल, हैदराबादसारख्या ठिकाणीसुद्धा वास्तव्यास आहे. याशिवाय, गुजरात, मध्य प्रदेश तसेच दक्षिणेकडील आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, तमिळनाडूमधेही लोणारी आढळतात. मध्य प्रदेशात बैतूल जिल्ह्यात ते लोणारी कुणबी म्हणून ओळखले जातात.
महाराष्ट्रात या जातीला इतर मागासवर्गीय असा (ओबीसीचा) दर्जा आहे.
लोणारी समाजात चुना व मीठ तसेच कोळसा बनवणारे मूळचे मराठे पण स्वतंत्र व्यवसाय स्वीकारल्याने त्यांच्यात लोणारी व चुनारी असे प्रकार पडले. जातिविवेक या ग्रंथानुसार लोणारी लोकांचे शुद्ध लोणारी, कडू लोणारी, अक्करमासे लोणारी अशा शाखा आहेत. विविध शाखांमध्ये रोटी व्यवहार आहे, पण बेटी व्यवहार नाही. त्यामुळे हे लोक जेवण एकत्र करू शकतात पण आपआपसात लग्न करू शकत नाहीत.
लोणारी
यामागील विज्ञान आणि इतिहास.