लस

लस ही एक जैविक पदार्थ आहे जी एखाद्या विशिष्ट संसर्गजन्य किंवा घातक (कर्करोगासारख्या) आजाराविरुद्ध सक्रिय प्रतिकारशक्ती (अ‍ॅक्वायर्ड इम्युनिटी) प्रदान करते. लशींची सुरक्षितता आणि परिणामकारकता व्यापक प्रमाणात अभ्यासली गेली असून ती सिद्ध झालेली आहे. लशीमध्ये सामान्यतः असा घटक असतो जो रोग निर्माण करणाऱ्या सूक्ष्मजीवासारखा दिसतो — बहुधा हा घटक कमकुवत केलेल्या किंवा मारलेल्या सूक्ष्मजीवांपासून, त्यांच्या विषांपासून (टॉक्सिन्स), किंवा त्यांच्या पृष्ठभागावरील प्रथिनांपासून तयार केलेला असतो. हा घटक रोगप्रतिकारक शक्तीला (इम्यून सिस्टीम) त्या घटकाला धोका म्हणून ओळखण्यास, त्याचा नाश करण्यास आणि भविष्यात त्या घटकाशी संबंधित सूक्ष्मजीव आढळल्यास त्यांना ओळखून नष्ट करण्यास प्रवृत्त करतो.

लशी प्रतिबंधात्मक (प्रोफायलॅक्टिक) असू शकतात — म्हणजे नैसर्गिक किंवा "वाइल्ड" रोगजनकामुळे होणाऱ्या भावी संसर्गाला रोखण्यासाठी किंवा त्याचे परिणाम सौम्य करण्यासाठी — किंवा त्या उपचारात्मक (थेरप्युटिक) असू शकतात — म्हणजे आधीच झालेल्या आजाराशी (उदा. कर्करोग) लढण्यासाठी. काही लशी संपूर्ण निर्जंतुक प्रतिकारशक्ती (स्टरिलायझिंग इम्युनिटी) देतात, ज्यामध्ये संसर्ग होण्यापासून पूर्णतः रोखले जाते.

लशी देण्याच्या प्रक्रियेला लसीकरण (व्हॅक्सिनेशन) म्हणतात. संसर्गजन्य आजार टाळण्याची लसीकरण ही सर्वात परिणामकारक पद्धत आहे; लसीकरणामुळे निर्माण झालेली व्यापक प्रतिकारशक्ती देवी (स्मॉलपॉक्स) या आजाराच्या जागतिक निर्मूलनासाठी मोठ्या प्रमाणात कारणीभूत ठरली आहे, तसेच पोलिओ, गोवर (मीझल्स) आणि धनुर्वात (टिटॅनस) यांसारख्या आजारांना जगातील बहुतांश भागांत मर्यादित ठेवण्यासही ती कारणीभूत आहे.< जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) अहवालानुसार सध्या पंचवीस वेगवेगळ्या टाळता येण्याजोग्या संसर्गजन्य आजारांसाठी परवानाकृत लशी उपलब्ध आहेत.

देवी (स्मॉलपॉक्स) टाळण्यासाठी इनॉक्युलेशन (टोचणी) च्या वापराची पहिली नोंद 16 व्या शतकात चीनमध्ये झाली (याला "व्हेरिओलेशन" असेही म्हणतात), तर याविषयीचे सर्वात जुने संकेत चीनमध्ये 10 व्या शतकातील आढळतात. ज्या आजारासाठी सर्वप्रथम लस तयार करण्यात आली तोही देवीच होता. देवीविरुद्ध इनॉक्युलेशनची लोकपरंपरा लेडी मेरी वॉर्टली मॉन्टेग्यू यांनी 1721 मध्ये तुर्कस्तानहून ब्रिटनमध्ये आणली.

"वॅक्सिन" आणि "वॅक्सिनेशन" हे शब्द Variolae vaccinae (गायीचा देवी रोग) या संज्ञेपासून झाले असून ही संज्ञा एडवर्ड जेन्नर यांनी तयार केली (त्यांनीच लशीची संकल्पना मांडली आणि पहिली लस तयार केली) — याद्वारे त्यांना "काऊपॉक्स" (गोदेवी) दर्शवायचे होते. त्यांनी 1798 मध्ये आपल्या Inquiry into the Variolae vaccinae Known as the Cow Pox या शोधनिबंधाच्या शीर्षकात हा शब्द वापरला, ज्यामध्ये त्यांनी देवीविरुद्ध काऊपॉक्सच्या संरक्षणात्मक परिणामाचे वर्णन केले. 1881 मध्ये, जेन्नर यांचा सन्मान करण्यासाठी लुई पाश्चर यांनी असे सुचवले की या संज्ञा तेव्हा विकसित होत असलेल्या नव्या संरक्षणात्मक टोचण्यांनाही लागू कराव्यात. लस विकसित करणे आणि तयार करणे या शास्त्राला "वॅक्सिनॉलॉजी" असे म्हणतात.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →