महाराष्ट्रातील भूमापन, महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिअभिलेखांचा इतिहास

महाराष्ट्रातील आधुनिक भूमापन आणि जमीन महसूल व्यवस्थेचा विकास हा केवळ जमिनीचे क्षेत्रफळ निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेपुरता मर्यादित नव्हता. भूमीचे मापन, जमिनीचे वर्गीकरण, महसूल निर्धारण, भूमिअभिलेखांची निर्मिती तसेच जमीनधारणा आणि प्रशासकीय नियंत्रणाशी संबंधित नोंदी या परस्परसंबंधित प्रक्रियांमधून या व्यवस्थेचा विकास झाला. ब्रिटिशकालीन बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमध्ये महसूल सर्वेक्षणाला अधिक संघटित प्रशासकीय आणि तांत्रिक स्वरूप प्राप्त झाले.

R. G. Gordon यांच्या ऐतिहासिक विवेचनात बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या विकासाचे विविध टप्पे स्वतंत्रपणे चर्चिले आहेत. नवीन सर्वेक्षणपद्धतीचा प्रारंभ आणि प्रारंभीचा विकास तसेच संयुक्त अहवालानंतर झालेला पुढील प्रशासकीय विकास या प्रक्रियेच्या ऐतिहासिक संदर्भात मांडण्यात आला आहे.

या प्रक्रियेमुळे भूमापन, महसूल निर्धारण आणि जमिनीशी संबंधित प्रशासकीय अभिलेख यांच्यात अधिक सुसंगत संबंध विकसित झाला. परिणामी, सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्था महाराष्ट्रातील पुढील भूमी प्रशासनाच्या विकासातील महत्त्वाचा आधार झाली.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →