बृहत-संन्यास उपनिषद हा १४व्या किंवा १५व्या शतकातील संस्कृत ग्रंथ आहे आणि हिंदू धर्मातील लहान उपनिषदांपैकी एक आहे. हा ग्रंथ सामवेदाला जोडलेला आहे, आणि २० संन्यास (त्याग) उपनिषदांपैकी एक आहे.
कधीकधी फक्त संन्यास उपनिषद म्हणून ओळखला जाणारा, हा एक अत्यंत विकृत झालेला ग्रंथ आहे जो खूप वेगवेगळ्या आवृत्त्यांमध्ये अस्तित्वात आहे. प्रत्येक हस्तलिखितामध्ये त्याची शैली देखील बदलते, ज्यामध्ये गद्य आणि पद्य श्लोकांचे मिश्रण आहे. काही हस्तलिखितांमध्ये, स्थानिकरित्या शीर्षकांना लघु (लहान) आणि बृहद (मोठे) यांसारख्या संज्ञा जोडल्या आहेत, जे सूचित करते की ही हस्तलिखिते जिवंत ग्रंथ होती जी संन्यासावरील स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक श्रद्धा प्रतिबिंबित करत होती. संन्यास उपनिषदाच्या कलकत्ता आणि पुणे हस्तलिखितांची एक चिकित्सक आवृत्ती पॉल ड्यूसेन यांनी संकलित आणि अनुवादित केली, जी कुंडिका उपनिषद या पर्यायी नावाने देखील ओळखली जाते. पॅट्रिक ऑलिव्हल यांनी बृहत्-संन्यास नावाच्या १४व्या किंवा १५व्या शतकातील एका अत्यंत वेगळ्या हस्तलिखिताचे भाषांतर केले आहे.
बहुतेक प्राचीन संन्यास उपनिषदांच्या विपरीत, ऑलिव्हेलने अनुवादित केलेला मध्ययुगीन बृहत्-संन्यास ग्रंथ, भिक्षूंच्या सहा श्रेणी, त्यांच्या भिक्षा मागण्याच्या सवयी आणि मठातील भिक्षूंच्या संघात सामील होण्यास कोण पात्र नाही याची यादी यांसाठी उल्लेखनीय आहे. बृहत्-संन्यास उपनिषदानुसार, मठांसाठी अपात्र असलेल्यांमध्ये गुन्हेगार (हत्या करणारे), क्षयरोगासारख्या (टीबी) संसर्गजन्य रोगांनी ग्रस्त असलेले लोक, अपंग, मद्यपी, हिजडे आणि इतर यांचा समावेश आहे. तथापि, श्लोक २५१ मध्ये असे म्हटले आहे की, हे लोक जीवघेण्या धोक्यात असताना स्वतःहून त्याग करू शकतात.
ग्रंथामध्ये सहा प्रकारचे संन्यासी ओळखले आहेत – कुटीचक, बहूदक, हंस, परमहंस, तुरियातित आणि अवधूत. कुटीचक हा असा भिक्षू आहे जो आपले यज्ञोपवीत, शेंडी ठेवतो व कुटुंबातील सदस्यांशी संपर्क कायम ठेवतो आणि एकाच ठिकाणी भोजन करतो. बहूदक हा असा भिक्षू आहे जो कुटीचकासारखाच असतो, परंतु मधमाशीप्रमाणे (वेगवेगळ्या घरांतून यादृच्छिकपणे) भीक्षा मागून दिवसातून फक्त आठ घास खातो. हंस भिक्षूच्या जटा असतात, तो बहुदकासारखाच असतो, परंतु तो भटकतो आणि त्याने आधी निवडलेल्या घरांव्यतिरिक्त इतर घरांतून दान मागतो. परमहंस भिक्षूने आपले यज्ञोपवीत टाकले आहे, शेंडी आणि केस कापले आहेत, सर्व सामाजिक आणि भौतिक गोष्टींचा त्याग केला आहे, हाताची वाटी बनवून दान मागतो आणि त्याला खायला काही मिळो वा न मिळो, तो आनंदी असतो. ग्रंथात सांगितले आहे की, तुरीयातित भिक्षू गाईप्रमाणे फळे आणि पाने खातो, आणि ज्या दिवशी तो शिजवलेले अन्न खातो, ते तीन वेगवेगळ्या घरांतून येते जिथे तो यापूर्वी कधीही गेला नसतो. अवधूत भिक्षू नेहमी स्वतःच्या स्वभावावर ध्यान करतो, जो कोणी त्याला अन्न देतो त्याच्याकडून ते स्वीकारतो.
रामाने हनुमानाला सांगितलेल्या मुक्तिका उपनिषदांच्या तेलुगू भाषेतील १०८ उपनिषदांच्या संकलनात, ते ६५ व्या क्रमांकावर सूचीबद्ध आहे.
बृहत्-संन्यास उपनिषद
एक संपूर्ण मार्गदर्शक तुमच्यासाठी.