प्राणाग्निहोत्र उपनिषद हे हिंदू धर्माचे एक लघु उपनिषद आहे. रामाने हनुमानाला सांगितलेल्या मुक्तिक धर्मग्रंथातील १०८ उपनिषदांच्या संकलनात ते ९४ व्या क्रमांकावर आहे. हा संस्कृत मजकूर २२ सामन्य उपनिषदांपैकी एक आहे, जे हिंदू तत्वज्ञान साहित्याच्या वेदांत शाळेचा भाग आहे आणि अथर्ववेदाशी जोडलेला आहे. ह्या उपनिषदात २३ श्लोक आहेत.
प्राणाग्निहोत्र उपनिषदाच्या शीर्षकाचा शब्दशः अर्थ आहे अग्निला प्राण (श्वास, जीवनशक्ती) अर्पण केलेले होत्र (बलिदान) असा आहे." ह्यात असा दावा आहे की वैश्विक आत्मा (देव) एकाच आत्म्यात आहे, सर्व वैदिक देव मानवी शरीरात मूर्त स्वरूपाचे आहेत आणि त्यांना विविध क्षमता देतात. आपले खाणे हे रूपकदृष्ट्या जठराग्नीसाठी बलिदान (होत्र) आहे आणि जीवन हे आत असलेल्या देवासाठी एक समारंभ आहे.
हे उपनिषद असे सुचवितो की जरी कोणी वैदिक अग्निहोत्र सारखे बाह्य विधी करत नसेल आणि सांख्य किंवा योग तत्वज्ञानाचे ज्ञान नसेल, तरीसुद्धा देव आपल्या शरीरात आहे आणि वैयक्तिक वैश्विक आत्मा सर्वव्यापी ब्रह्माचे प्रतिनिधित्व करतो हे समजून मोक्ष प्राप्त करू शकतो. ही जाणीव एखाद्या व्यक्तीला जीवनातील सर्व दुःख आणि उतार-चढावांमधून प्रवास करण्यास भाग पाडते. ह्या उपनिषदाच्या शेवटच्या परिच्छेदांमध्ये असे सांगीतले आहे की अहिंसा, करुणा, संयम आणि इतरांप्रती स्मृती हे सद्गुणी कर्तव्य म्हणजे आत असलेल्या देवाची उपासना आहे. ते पुन्हा एकदा असे प्रतिपादन करून समाप्त होते की "सर्व देव येथे या शरीरात बंदिस्त आहेत".
प्राणाग्निहोत्र उपनिषद
तुमचे ज्ञान वाढवण्यासाठी वाचा.
