पश्चिम चालुक्य साम्राज्य यांनी १०व्या ते १२व्या शतकादरम्यान दक्षिण भारतातील पश्चिम दख्खनच्या बहुतांश भागावर राज्य केले. या कन्नड राजवंशाला, कर्नाटक राज्यातील आधुनिक बिदर जिल्ह्यातील आजच्या बसवकल्याण येथील कल्याणी या त्यांच्या शाही राजधानीवरून कधीकधी 'कल्याणी चालुक्य' म्हटले जाते, तर बदामीच्या ६व्या शतकातील चालुक्य राजवंशाशी असलेल्या सैद्धांतिक संबंधामुळे याला 'उत्तरकालीन चालुक्य' असेही म्हटले जाते. वेंगीच्या समकालीन, स्वतंत्र पूर्व चालुक्य राजवंशापासून वेगळे ओळखण्यासाठी या राजवंशाला पश्चिम चालुक्य म्हटले जाते. या चालुक्यांच्या उदयापूर्वी, मान्यखेटच्या राष्ट्रकूट साम्राज्याने दोन शतकांहून अधिक काळ दख्खनचे पठार आणि मध्य भारताच्या बहुतांश भागावर नियंत्रण ठेवले होते. ९७३ मध्ये, माळवा येथील परमार वंशाच्या शासकाने राष्ट्रकूटांच्या राजधानीवर यशस्वी आक्रमण केल्यामुळे राष्ट्रकूट साम्राज्यात निर्माण झालेला गोंधळ पाहून, विजापूर प्रदेशातून राज्य करणाऱ्या राष्ट्रकूट वंशाचा मांडलिक तैलप दुसरा याने आपल्या अधिपतींचा पराभव केला आणि मान्यखेटाला आपली राजधानी बनवले. हा वंश झपाट्याने सत्तेवर आला आणि सोमेश्वर पहिला याच्या नेतृत्वाखाली त्याचे एका साम्राज्यात रूपांतर झाले, ज्याने राजधानी कल्याणी येथे हलवली.
एका शतकाहून अधिक काळ, दक्षिण भारतातील दोन साम्राज्ये, पश्चिम चालुक्य आणि तंजावरचे चोळ साम्राज्य, यांनी वेंगीच्या सुपीक प्रदेशावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी अनेक भीषण युद्धे लढली. या संघर्षांदरम्यान, वेंगीचे पूर्व चालुक्य, जे पश्चिम चालुक्यांचे दूरचे चुलत भाऊ होते परंतु विवाहसंबंधाने चोळांशी संबंधित होते, त्यांनी चोळांची बाजू घेतली, ज्यामुळे परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची झाली. ११ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १२ व्या शतकाच्या सुरुवातीला, विक्रमादित्य सहावा याच्या राजवटीत, पश्चिम चालुक्यांनी चोळांना निर्णायकपणे टक्कर दिली आणि ते शिखरावर पोहोचले. त्यांनी उत्तरेला नर्मदा नदी आणि दक्षिणेला कावेरी नदी दरम्यान, दख्खनच्या बहुतेक भागावर राज्य केले. त्याचे पराक्रम केवळ दक्षिणेपुरते मर्यादित नव्हते, कारण राजकुमार असताना, सोमेश्वर पहिल्याच्या राजवटीत, त्याने पूर्वेला आधुनिक बिहार आणि बंगालपर्यंत यशस्वी लष्करी मोहिमांचे नेतृत्व केले होते. या काळात दख्खनमधील इतर प्रमुख शासक घराणी, होयसाळ साम्राज्य, यादव घराणे, काकतीय घराणे आणि कल्याणीचे कलचुरी घराणे, हे पश्चिम चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली होते आणि १२ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात चालुक्यांची शक्ती क्षीण झाल्यावरच त्यांना स्वातंत्र्य मिळाले.
पश्चिम चालुक्य स्थापत्यशैली आज एक संक्रमणकालीन शैली म्हणून ओळखली जाते, जी सुरुवातीच्या चालुक्य राजवंशाची शैली आणि नंतरच्या होयसळ साम्राज्याची शैली यांच्यातील एक वास्तुशास्त्रीय दुवा आहे. या शैलीतील बहुतेक स्मारके मध्य कर्नाटकातील तुंगभद्रा नदीच्या काठावरील जिल्ह्यांमध्ये आहेत. लक्कुंडी येथील काशिविश्वेश्वर मंदिर, कुरुवट्टी येथील मल्लिकार्जुन मंदिर, बागली येथील कलेश्वर मंदिर आणि इटागी येथील महादेव मंदिर ही याची सुप्रसिद्ध उदाहरणे आहेत. दक्षिण भारतातील ललित कलांच्या, विशेषतः साहित्याच्या विकासासाठी हा एक महत्त्वाचा काळ होता, कारण पश्चिम चालुक्य राजांनी त्यांची मातृभाषा कन्नड आणि संस्कृतमधील लेखकांना प्रोत्साहन दिले.
पश्चिम चालुक्य राजघराणे
एका नवीन दृष्टिकोनातून पहा.
