पंतप्रधान संग्रहालय आणि ग्रंथालय तथा प्राइम मिनिस्टर्स म्युझियम अँड लायब्ररी सोसायटी (पूर्वीचे नेहरू स्मारक संग्रहालय आणि ग्रंथालय किंवा नेहरू मेमोरियल म्युझियम अँड लायब्ररी ) हे भारतातील नवी दिल्ली येथील एक संग्रहालय आणि ग्रंथालय आहे. याचा उद्देश भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीच्या इतिहासाचे जतन आणि पुनर्रचना करणे हा आहे. तीन मूर्ती हाऊस इमारतीमध्ये स्थित असलेले हे संग्रहालय भारतीय संस्कृती मंत्रालयाच्या अंतर्गत असलेली एक स्वायत्त संस्था आहे. भारताचे पहिले पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांच्या मृत्यूनंतर १९६४ मध्ये त्याची स्थापना झाली. आधुनिक आणि समकालीन इतिहासावरील शैक्षणिक संशोधनाला चालना देणे हे त्याचे उद्दिष्ट आहे.
आज, नेहरू मेमोरियल लायब्ररी हे भारताच्या पहिल्या पंतप्रधानावरील जगातील प्रमुख संसाधन केंद्र आहे. त्याच्या संग्रहणांमध्ये महात्मा गांधींच्या लेखनाचा मोठा भाग, तसेच स्वामी सहजानंद सरस्वती, सी. राजगोपालाचारी, बीसी रॉय, जयप्रकाश नारायण, चरण सिंग, सरोजिनी नायडू आणि राजकुमारी अमृत कौर यांची खाजगी कागदपत्रे आहेत. मार्च २०१० मध्ये त्याने आपल्या संग्रहणांचा डिजिटायझेशन प्रकल्प सुरू केला आणि जून २०११ पर्यंत, ८,६७,००० पानांची हस्तलिखिते आणि २९,८०७ छायाचित्रे स्कॅन केली गेली आणि डिजिटल लायब्ररी वेबसाइटवर ५,००,००० पृष्ठे अपलोड केली गेली. NMML च्या प्रसिद्ध प्रकाशनांमध्ये जवाहरलाल नेहरू, रस्किन बाँडचे मॅन ऑफ डेस्टिनी, आणि नेहरू अँथॉलॉजी (१९८०) ही निवडक कामे आहेत.
नेहरू मेमोरियल म्युझियम आणि लायब्ररीने गेल्या अनेक वर्षांपासून भारतभरातील विद्वान आणि इतिहासकारांना पाठिंबा दिला आहे. नेहरू मेमोरियल फेलोशिप या फेलोशिप प्रोग्रामद्वारे, मुख्य माहिती आयुक्त ओपी केजरीवाल यांसारख्या भारतातील काही सर्वोत्तम शिक्षणतज्ञांना निधी दिला आहे. पीएचडी प्रबंध, अहवाल, पुस्तके, जर्नल्स आणि वर्तमानपत्रांच्या स्वरूपात श्रमसंबंधित समस्यांवरील प्रचंड संग्रह असल्याने सामाजिक विज्ञानासाठी हे दिल्लीतील सर्वोत्तम ग्रंथालयांपैकी एक आहे.
२६ एप्रिल २०१६ रोजी माजी पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांना सौदी अरेबियाने भेट दिलेला खंजीर नेहरू मेमोरियल म्युझियम आणि लायब्ररीतून चोरीला गेला.
पंतप्रधान संग्रहालय आणि ग्रंथालय
या विषयातील रहस्ये उलगडा.
