धनगर समाज

धनगर ही एक जमात किंवा कुळ असून, या समाजाचे लोक भारतातील महाराष्ट्र, गोवा, उत्तर कर्नाटक, आंध्रप्रदेश, तेलंगणा आणि मध्य प्रदेश या राज्यांमध्ये आढळतात. उत्तर महाराष्ट्रात (खानदेश परिसर) आणि भारताच्या पश्चिम घाटातील जंगलाच्छादित डोंगराळ प्रदेशांमध्ये त्यांना गवळी धनगर असे म्हटले जाते. महाराष्ट्रात गवळींच्या अनेक वेगवेगळ्या जाती आहेत, त्यापैकी धनगर गवळी ही एक जात आहे.



,

धनगर जमात ही आदिम जमात असून जंगलात, रानावनात, डोंगर-दऱ्या-खोऱ्यात शेळी-मेंढीपालन तसेच शेती करणे ही त्यांची प्रमुख कामे होती. चाऱ्याच्या शोधात ही जमात अविरत भटकंती करत अखंड भारतभर पसरली आहे. मेंढी ही माऊली असून तिचे पालनपोषण करणे आणि त्यापासून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून उदरनिर्वाह करणे हे या धनगर जमातीचे पुर्वापारपासून चालत आलेले एक रहाटगाडगे आहे. भुतलावरील लाजरा बुजरा समाज म्हणून धनगर जमातीला ओळखले जाते. गावगाड्यात, गावगाड्यातील राजकारणात, लोकांत न मिसळता परिणामी शेळ्या-मेंढ्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी गावापासून दूर वस्ती करून राहणे पसंत करणारी ही आदिम भटकी जमात आहे. पावसाळा ऋतू संपल्यावर चाऱ्याची कमतरता निर्माण झाल्यावर चाऱ्याच्या शोधात ही जमात आपल्या मेंढ्यांचे कळप घेऊन, गट करून, कुटुंब कबिला (बिऱ्हाड) सोबत घेऊन जिकडे चारा मिळेल तिकडे, काटेकुटे तुडवत, रानावनातून, डोंगर-दऱ्यातून मार्ग काढत दूरपर्यंत शेकडो किलोमीटर अंतर पायदळी तुडवून भटकंती करतात आणि मृग नक्षत्रात पाऊस पडल्यावर पुन्हा आपापले कळप घेऊन मूळ गावी परततात. पूर्वी भटकंती करण्याठी इतरत्र गेलेली ही जमात जिथे सोयिस्कर वाटेल तिकडेच स्थायिक होई परंतु त्यांच्याबद्दल सरकार दप्तरी कोणतीही नोंद राहत नव्हती. जिकडे स्थायिक होत तिथे चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाली की पुन्हा तेथून आपले बिऱ्हाड घेऊन उदरनिर्वाहासाठी दुसऱ्या गावाला पायपीट करत जात आणि जिकडे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चाऱ्याची उपलब्धता असेल तिकडे स्थायिक होत.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →