कोलंबियन एक्सचेंज

[[ File:New World Domesticated plants.JPG

|thumb|right|नवे जग ते जुने जग वनस्पती. नव्या जगातील (उत्तर आणि दक्शीण अमेरिका खन्ड) मानवाने लागवड केलेल्या काही वनस्पतींचे संकलन.



वरच्या डाव्या कोपऱ्यापासून घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने:



१. मका (Zea mays) २. टोमॅटो (Solanum lycopersicum) ३. बटाटा (Solanum tuberosum) ४. व्हॅनिला (Vanilla) ५. पॅरा रबरचे झाड (Hevea brasiliensis) ६. कोको (Theobroma cacao) ७. तंबाखू (Nicotiana rustica) ]]



कोलंबियन एक्सचेंज, ज्याला कोलंबियन इंटरचेंज असेही म्हटले जाते, ही १५ व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून पश्चिम गोलार्धातील नवीन जग (अमेरिका) आणि पूर्व गोलार्धातील जुने जग (आफ्रो-युरेशिया) यांच्यामध्ये वनस्पती, प्राणी, मानव आणि रोगजनकांचा झालेला व्यापक आंतरखंडीय देवाणघेवाण होय.

या संकल्पनेला इटालियन समुद्रप्रवासी क्रिस्तोफोरो कोलंबो (क्रिस्टोफर कोलंबस) यांच्या नावावरून नाव देण्यात आले आहे. त्यांच्या १४९२ मधील सागरी सफरीनंतर युरोपीय वसाहतवादाचा विस्तार आणि जागतिक व्यापाराची वाढ यामुळे या देवाणघेवाणाला मोठ्या प्रमाणावर चालना मिळाली.

या प्रक्रियेत काही देवाणघेवाणी हेतुपुरस्सर झाल्या, तर काही अनपेक्षितपणे घडल्या. उदाहरणार्थ, अमेरिका खंडातून युरोप, आफ्रिका आणि आशियामध्ये मका, बटाटा, टोमॅटो, मिरची, कोको आणि तंबाखू यांसारख्या पिकांचा प्रसार झाला. त्याउलट, जुन्या जगातून अमेरिका खंडात गहू, तांदूळ, ऊस, कॉफी, तसेच घोडे, गुरेढोरे आणि डुकरे यांसारखे प्राणी पोहोचले.

या देवाणघेवाणाचा सर्वांत विनाशकारी परिणाम म्हणजे जुन्या जगातील संसर्गजन्य रोगांचा अमेरिकेतील मूळनिवासी लोकांवर झालेला परिणाम. देवी, गोवर आणि इन्फ्लूएंझा यांसारख्या रोगांविरुद्ध अनेक मूळनिवासी समुदायांमध्ये पूर्वीची प्रतिकारशक्ती नसल्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर मृत्यू झाले. परिणामी, अमेरिकेतील अनेक प्रदेशांमध्ये मूळनिवासी लोकसंख्येत ८० ते ९५ टक्क्यांपर्यंत घट झाल्याचे काही अभ्यासांमध्ये आढळते; कॅरिबियनमधील अनेक स्थानिक लोकसंख्या तर जवळजवळ पूर्णपणे नष्ट झाली.

त्यामुळे कोलंबियन एक्सचेंज ही केवळ वनस्पती आणि प्राण्यांची देवाणघेवाण नव्हती, तर तिने कृषी, आहार, लोकसंख्या, अर्थव्यवस्था, पर्यावरण आणि मानवी समाज यांच्या इतिहासावर दूरगामी परिणाम घडवून आणले.

जुन्या जगातून नव्या जगात झालेल्या स्वतंत्र आणि गुलाम लोकांच्या स्थलांतरामुळे दोन्ही गोलार्धांतील संस्कृतींवर लक्षणीय परिणाम झाला. युरोपीय वसाहतवाद्यांनी आणि आफ्रिकन गुलामांनी संपूर्ण अमेरिका खंडात स्थानिक लोकांची जागा कमी-अधिक प्रमाणात घेतली. कोलंबसनंतरच्या पहिल्या तीन शतकांत नवीन जगात स्थलांतरित झालेल्या युरोपियन लोकांच्या संख्येपेक्षा, तिथे नेलेल्या आफ्रिकन लोकांची संख्या खूप जास्त होती.

जागतिक लोकसंख्येमधील नवीन संपर्कांमुळे पिकांच्या आणि पशुधनाच्या अनेक प्रजातींची देवाणघेवाण झाली, ज्यामुळे जुन्या जगात अन्न उत्पादन आणि लोकसंख्येच्या वाढीस हातभार लागला. मका, बटाटे, टोमॅटो, तंबाखू, कसावा, रताळी आणि मिरची यांसारखी अमेरिकन पिके जगभरात महत्त्वाची पिके झाली. जुन्या जगातील तांदूळ, गहू, ऊस आणि पशुधन यांसारखी पिके नव्या जगात महत्त्वाची ठरली.

हा शब्द सर्वप्रथम १९७२ मध्ये अमेरिकन इतिहासकार अल्फ्रेड डब्ल्यू. क्रॉस्बी यांनी त्यांच्या 'द कोलंबियन एक्सचेंज' या पर्यावरणविषयक इतिहासाच्या पुस्तकात वापरला. इतर इतिहासकारांनी आणि पत्रकारांनी ते झटपट स्वीकारले.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →