कोकणातून मुंबईकडे झालेले स्थलांतर

कोकणातून मुंबईकडे झालेले स्थलांतर हा महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशातून मुंबईकडे रोजगार, शिक्षण आणि इतर संधींसाठी झालेल्या स्थलांतराचा ऐतिहासिक व सामाजिक विषय आहे.

कोकणातून मुंबईकडे झालेले स्थलांतर हा महाराष्ट्राच्या सामाजिक, आर्थिक, लोकसंख्यात्मक आणि नागरी इतिहासातील महत्त्वाचा विषय आहे. कोकणातील ग्रामीण समाज आणि मुंबईतील रोजगाराच्या संधी यांच्यात निर्माण झालेल्या संबंधांमुळे अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धती, आर्थिक व्यवहार, सामाजिक संबंध आणि जीवनशैलीत बदल झाले. या स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण भागातून शहराकडे झालेल्या लोकांच्या हालचालींबरोबरच स्थलांतरामागील कारणे, स्थलांतरितांनी स्वीकारलेले व्यवसाय, गावाशी टिकवून ठेवलेले संबंध आणि स्थलांतरामुळे ग्रामीण समाजात घडलेले बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून १८४० ते १९२० या कालखंडात झालेल्या कामगार स्थलांतराचा अभ्यास Gill Yamin यांनी केला आहे. त्यांच्या संशोधनामुळे कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास समजून घेण्यासाठी जिल्ह्याची सामाजिक-आर्थिक परिस्थिती आणि मुंबईसारख्या शहरी केंद्रांतील कामगारांची मागणी या दोन्ही घटकांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.

कोकणातून मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी केवळ मुंबईतील रोजगाराच्या आकर्षणाचा विचार पुरेसा ठरत नाही. स्थलांतराचा निर्णय घेणाऱ्या ग्रामीण कुटुंबांची आर्थिक स्थिती, शेतीतून मिळणारे उत्पन्न, जमिनीवरील हक्क आणि नियंत्रण, ग्रामीण भागातील रोजगाराच्या संधी आणि कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाच्या गरजा यांचाही विचार करावा लागतो. Gill Yamin यांच्या रत्‍नागिरी जिल्ह्यावरील प्रबंधात ग्रामीण भागातील आर्थिक परिस्थिती, सामाजिक रचना आणि स्थलांतराची व्याप्ती यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास केला आहे. त्यांच्या विश्लेषणानुसार, रत्‍नागिरीतील मोठ्या प्रमाणावरील स्थलांतराचे स्पष्टीकरण केवळ बाहेरील कामगारमागणीच्या आधारे करता येत नाही; ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांची तीव्र आर्थिक दारिद्र्यस्थिती आणि जिल्ह्याची ऐतिहासिक सामाजिक-आर्थिक रचना यांचाही विचार करावा लागतो.

मुंबईतील औद्योगिकीकरण आणि कामगारांची वाढती गरज यांचाही या स्थलांतराच्या इतिहासात महत्त्वाचा संबंध आहे. मुंबईतील कापडगिरण्या, बंदराशी संबंधित कामे, बांधकाम आणि इतर नागरी व्यवसायांच्या विकासामुळे शहरात विविध प्रकारच्या कामगारांची गरज निर्माण झाली. तथापि, सर्व स्थलांतरित एकाच व्यवसायात किंवा एकाच प्रकारच्या रोजगारात कार्यरत होते, असे मानता येत नाही. स्थलांतरितांचे व्यवसाय, रोजगारातील स्थैर्य आणि शहरातील राहणीमान हे काळानुसार आणि व्यक्तीच्या सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकत होते. मुंबईतील औद्योगिक कामगारवर्गाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना राजनारायण चांदवाकर यांनी कामगारांचे रोजगारसंबंध आणि ग्रामीण भागाशी असलेले संबंध यांचा विचार केला आहे. त्यामुळे कोकणातून मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचा अभ्यास ग्रामीण परिस्थिती आणि शहरी अर्थव्यवस्थेच्या परस्परसंबंधांतून करणे उपयुक्त ठरते.

स्थलांतर ही केवळ एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी कायमस्वरूपी राहण्यासाठी जाण्याची प्रक्रिया नसते. काही व्यक्ती रोजगारासाठी शहरात स्थायिक होतात, तर काहींचे कुटुंब गावात राहते आणि स्थलांतरित व्यक्तीचे गावाशी आर्थिक व सामाजिक संबंध कायम राहतात. काळानुसार कुटुंबातील इतर सदस्यांचे स्थलांतर, शिक्षणासाठी शहरात जाणे, व्यवसाय बदलणे आणि गाव व शहर यांच्यात नियमित ये-जा करणे अशा विविध पद्धती उदयास येऊ शकतात. कोकणातील कुंकरी गावावरील दीर्घकालीन अभ्यासात स्थलांतराच्या पद्धती, व्यवसायांतील विविधता, शिक्षणासाठी होणारे स्थलांतर आणि गावाबाहेर स्थायिक झालेल्या लोकांच्या संघटित संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातून मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचा अभ्यास करताना कायमस्वरूपी स्थलांतर, हंगामी स्थलांतर, कामासाठीची ये-जा आणि कुटुंबातील वेगवेगळ्या सदस्यांच्या स्थलांतराच्या पद्धती यांमधील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

या विषयाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर होणारा परिणाम. कुटुंबातील एखादी व्यक्ती मुंबईत रोजगारासाठी गेल्यानंतर तिचे उत्पन्न गावातील कुटुंबाच्या उपजीविकेला मदत करू शकते; त्याच वेळी कुटुंबातील सदस्यांची कामाची विभागणी, शेतीतील सहभाग, घरातील जबाबदाऱ्या आणि पुढील पिढीच्या शिक्षणासंबंधीचे निर्णय बदलू शकतात. मात्र हे परिणाम सर्व कुटुंबांमध्ये सारखेच घडतात असे नाही. कुटुंबाची जमीनमालकी, सामाजिक स्थान, स्थलांतरित व्यक्तीचा व्यवसाय आणि शहरातील उत्पन्नाची नियमितता यांनुसार परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. म्हणून स्थलांतराचा अभ्यास करताना आर्थिक लाभ आणि सामाजिक बदल यांचे एकांगी चित्र न मांडता त्यातील विविधता तपासणे आवश्यक आहे. कुंकरी गावावरील अभ्यासात मोठ्या प्रमाणावरील स्थलांतरासोबतच गावातील जातीय रचना आणि जमीनमालकीच्या वितरणात काही बाबतींत सातत्य टिकून राहिल्याचे नोंदवले आहे.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →