वऱ्हाड (मराठी: वऱ्हाड; इंग्रजी: Berar/Brar) हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील विदर्भ विभागातील एक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध प्रदेश आहे. दख्खनच्या पठाराच्या मध्यभागी वसलेला हा प्रदेश प्राचीन काळापासून अनेक बलाढ्य साम्राज्ये आणि राजवटींच्या उदयास्तांचा साक्षीदार राहिला आहे, ज्यामुळे त्याला एक वैविध्यपूर्ण आणि सखोल इतिहास लाभला आहे.
भौगोलिकदृष्ट्या, वऱ्हाड हा प्रामुख्याने पूर्णा नदीच्या खोऱ्यात (जी तापी नदीची प्रमुख उपनदी आहे) वसलेला आहे. या प्रदेशाच्या उत्तरेला सातपुडा पर्वतरांगा असून, येथील जमीन अत्यंत सुपीक बनली आहे आणि तो कापूस उत्पादनासाठी विशेषतः ओळखला जातो. आजच्या प्रशासकीय रचनेत अमरावती, अकोला, बुलढाणा, यवतमाळ, वाशीम जिल्ह्यांचा ऐतिहासिक वऱ्हाड प्रदेशात समावेश होतो.
वऱ्हाड हा प्राचीन पौराणिक साहित्यात असलेल्या 'विदर्भ' प्रदेशाचाच काही भाग आहे. महाभारतातील 'विदर्भ' राज्याची राजधानी कौंडण्यपूर याच भूमीवर होती. सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, देवगिरीचे यादव, आणि मध्ययुगीन काळात इमादशाही सल्तनत, मुघल साम्राज्य, मराठा साम्राज्य (विशेषतः नागपूरचे भोसले) आणि हैदराबादचा निजाम अशा अनेक सत्तांनी या प्रदेशावर राज्य केले. ब्रिटिश राजवटीत, हा प्रदेश मध्य प्रांत आणि बेरारचा भाग बनला, तर स्वातंत्र्यानंतर भाषावार प्रांतरचनेनुसार तो महाराष्ट्राचा अविभाज्य भाग बनला.
वऱ्हाडची स्वतःची अशी एक विशिष्ट वऱ्हाडी बोली आणि समृद्ध लोककला व परंपरा आहेत, ज्यामुळे त्याला महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक नकाशावर एक आगळेवेगळे स्थान प्राप्त झाले आहे.
वऱ्हाड
तुम्हाला हे नक्कीच माहित नसेल!
