मैत्रायणीय उपनिषद हा एक प्राचीन संस्कृत ग्रंथ आहे जो यजुर्वेदामध्ये अंतर्भूत आहे. याला मैत्री उपनिषद असेही म्हणतात आणि १०८ उपनिषदांच्या मुक्तिक सिद्धांतात हा २४ व्या क्रमांकावर सूचीबद्ध आहे.
मैत्रायणीय उपनिषद हे यजुर्वेदाच्या मैत्रयान शाखेशी संबंधित आहे. हे "कृष्ण" यजुर्वेदाचा एक भाग आहे, ज्यामध्ये "कृष्ण / काळा" हा शब्द यजुर्वेदामधील "अव्यवस्थित, विविधरंगी संग्रह" दर्शवितो, तर "पांढरा /श्वेत" हा सुव्यवस्थित यजुर्वेदात आहे ज्यात बृहदारण्यक उपनिषद आणि ईशा उपनिषद अंतर्भूत आहेत. मैत्रयाणीय उपनिषदाची कालगणना वादग्रस्त आहे, परंतु सामान्यतः ती उशीरा काळातील उपनिषदिक रचनांमध्ये असल्याचे स्वीकारले जाते.
मैत्रायणीय उपनिषदात सात प्रपातक (धडे) आहेत. पहिले प्रपातक प्रास्ताविक आहे, पुढील तीन प्रश्नोत्तर शैलीत रचलेले आहेत आणि आत्मा (स्व) शी संबंधित आधिभौतिक प्रश्नांवर चर्चा करतात, तर पाचवे ते सातवे हे पूरक आहेत. तथापि, भारताच्या वेगवेगळ्या भागात सापडलेल्या अनेक हस्तलिखितांमध्ये प्रपातकांची संख्या वेगळी आहे, जसे की तेलुगू भाषेतील आवृत्तीत फक्त चार आहेत आणि दुसऱ्या बर्नेल आवृत्तीत फक्त एकच विभाग दाखवला आहे. उपनिषदाची रचना आणि त्यातील माहिती विविध हस्तलिखित आवृत्तींमध्ये देखील भिन्न आहे, ज्यामुळे असे सूचित होते की हे उपनिषद कालांतराने मोठ्या प्रमाणात प्रक्षेपित आणि विस्तारित झाला आहे. मॅक्स मुलर म्हणतात की, वेगवेगळ्या आवृत्तींमध्ये उपनिषदाचा सामान्य गाभा आहे स्वतःबद्दलचा आदर; ज्याचा सारांश काही शब्दांत सांगता येईल की, "(मनुष्य) हा स्वतः आहे - अमर, निर्भय, ब्रह्म".
मैत्रायणीय उपनिषद
एक संपूर्ण मार्गदर्शक तुमच्यासाठी.
