बहिर्जी नाईक हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात गुप्तहेर आणि लष्करी अधिकारी होते. ते रामोशी समाजातील होते, ज्यांचे सदस्य त्यांच्या लवचिकतेसाठी आणि बलवान लढाऊ म्हणून ओळखले जात होते.
बहिर्जी नाईक हे शिवाजी महाराजांचे गुप्तचर प्रमुख म्हणून त्यांच्या पद्धतींमध्ये निर्विवादपणे यशस्वी होते. त्यांची समाधी सध्या सांगली जिल्ह्यातील खानापूर तालुक्यातील भूपाळगड (बानूरगड) येथे आहे. त्यांचा जन्म शिंगावे नाईक ता. नगर, अहमदनगर या गावी झाला. १६९२ मध्ये बहिर्जीचा मुलगा तुकोजी नाईक याने राममंदिर आणि शिंगावे गावाची बाहेरची सीमा बांधली. त्यांच्या नावाचा शिलालेख असलेला एक दगड राममंदिरात ठेवण्यात आला आहे.
बहिर्जींच्या सुरुवातीच्या जीवनाविषयी फारसे माहिती नाही आणि तेव्हाही नव्हते. पण त्यांनी महाराजांच्या सैन्यात गुप्तहेर म्हणून केलेल्या मोहिमा आणि साहसांनी मराठा साम्राज्याच्या यशात मोठा हातभार लावला. बहिर्जी त्यांच्या मोहिमांच्या प्रत्येक पैलूंबद्दल तपशीलवार माहिती गोळा करण्यात तरबेज होते आणि छत्रपती शिवाजींच्या अनेक आश्चर्यकारक पराक्रमांमध्ये श्रेय बहिर्जी नाईक आणि त्यांच्या लोकांचा अत्यंत महत्त्वाचा वाटा होता.
शिंगवे नाईक गावातील नाईक कुटुंबाने दिलेली माहिती काही ऐतिहासिक परंपरांशी मोठ्या प्रमाणात सुसंगत आहे, ज्यामध्ये असे म्हटले आहे की हे गाव बहिर्जी नाईक यांचे जन्मस्थान आणि वडिलोपार्जित घर आहे. "बहिर्जी नाईक यांचा जन्म १६२८ मध्ये झाला. ते पाटील किंवा सरदार घराण्यातील होते. शहाजी राजे यांनी जेव्हा १९३२ ते १९३६ दरम्यान अहमदनगरवर राज्य केले, तेव्हा ते शिंगवे नाईक पाटलांच्या जहागिरीत जेवणासाठी (भोजन) आले होते. त्यावेळी बाळ शिवाजी आणि बहिर्जी बाळभीमराव गायकवाड नाईक यांची भेट झाली आणि ते सवंगडी (मित्र) बनले. पहिल्या किल्ला 'कोंढाणा' मोहिमेपासून बहिर्जी शिवाजी महाराजांसोबत होते. बहिर्जी नाईक यांच्या वंशजांनी राम मंदिर बांधले आणि त्या मंदिरात 'शिलालेख' नावाचा ऐतिहासिक दगड ठेवला, जो शिंगवे नाईक हे बहिर्जी नाईक यांचे मूळ गाव असल्याचे ऐतिहासिक पुरावे आहेत."
पडताळणीचे महत्त्वाचे मुद्दे
गावाशी संबंध: बहिर्जी नाईक यांचा जन्म महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यातील शिंगवे नाईक या गावात झाला.
मूळ आडनाव: ऐतिहासिक स्त्रोतांनुसार बहिर्जी नाईक यांचे मूळ नाव भैरवनाथ जाधव (किंवा दौलत राव) होते. "नाईक" हे नाव गुप्तचर विभागाचे प्रमुख म्हणून त्यांच्या अपवादात्मक कार्यासाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्यांना दिलेली एक पदवी (म्हणजे प्रमुख) होती.
राम मंदिर आणि शिलालेख (ऐतिहासिक दगड): शिंगवे नाईक यांचे एक राम मंदिर आहे. मंदिरातील एका शिलालेखात (शिलालेख) असे म्हटले आहे की ते शिंगवे गावचे पाटील तुकोजी नाईकयांनी शके १६९४ (१७७२) मध्ये बांधले होते. काही स्थानिक परंपरांमध्ये तुकोजी बहिर्जी नाईक यांचा मुलगा किंवा नातू असल्याचे मानले जाते. हा शिलालेख गावात कुटुंबाच्या उपस्थितीचा आणि दर्जाचा ऐतिहासिक पुरावा मानला जातो.
शिवाजी महाराजांशी संबंध: बहिर्जी नाईक हे शिवाजी महाराजांच्या सैन्यातील एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्व होते, त्यांनी गुप्तचर प्रमुख ("स्वराज्याचा तिसरा डोळा") म्हणून काम केले आणि प्रतापगडाची लढाई आणि शाइस्ता खानच्या छावणीवरील छापा यासारख्या प्रमुख मोहिमांमध्ये भाग घेतला.
"गायकवाड नाईक" नाव: कुटुंबाचे "मूळ नाव गायकवाड नाईक आहे" आणि बहिर्जी बलभीमराव गायकवाड नाईक यांनी बाळ शिवाजी यांना भेटले ही वापरकर्त्याने दिलेली माहिती एका विशिष्ट कुटुंब परंपरेचा भाग आहे, परंतु व्यापकपणे मान्यताप्राप्त ऐतिहासिक स्त्रोतांमध्ये त्यांचे पूर्व-शीर्षक आडनाव जाधव असे ओळखले जाते. गायकवाड हे नाव अग्रगण्य मराठा कुटुंबांपैकी एकाशी (सिंधिया, होळकर, भोसले आणि गायकवाड) संबंधित आहे, जे नंतर इतिहासात स्वतंत्र शासक बनले.
थोडक्यात, बहिर्जी नाईक यांच्याशी संबंध असल्याचा नाईक कुटुंबाचा दावा आणि शिंगवे नाईकमधील ऐतिहासिक पुरावे (राम मंदिर शिलालेख) बहिर्जींच्या उत्पत्तीची पुष्टी करणाऱ्या ऐतिहासिक वृत्तान्तांशी जुळतात. तथापि, विशिष्ट "गायकवाड नाईक" आडनाव हा एक विशिष्ट कुटुंब किंवा स्थानिक वंशाचा दावा आहे जो मुख्य प्रवाहातील ऐतिहासिक ग्रंथांद्वारे सार्वत्रिकपणे पुष्टी केलेला नाही, जे जाधव यांना प्राधान्य देतात.
बहिर्जी नाईक
थोडक्यात पण महत्त्वाचे.