पावरा समाज हा भारतातील मुख्य आदिवासी समाजांपैकी एक आहे. पावरा समाज हा प्रामुख्याने महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश आणि गुजरात यांच्या सीमाभागात वसलेला आहे. महाराष्ट्रात हा समाज सातपुड्याच्या पर्वतरांगांच्या परिसरात, प्रामुख्याने नंदुरबार (धडगाव, शहादा, तळोदा), धुळे आणि काही प्रमाणात जळगाव जिल्ह्यांमध्ये आढळतो.भौगोलिक परिसर, पर्यावरण व आजूबाजूला असणाऱ्या इतर समाजांसोबतचे सानिध्य यांमुळे त्यांच्या संस्कृतीत विविधता आढळते.
पावरा जमातीचे लोक मध्यम बांध्याचे, किंचित सावळ्या रंगाचे व स्वभावाने धाडसी, आत्मविश्वासी आणि निडर असतात.
पावरा जमातीची पावरी ही मुख्य बोलीभाषा असून तिच्यात स्थानपरत्वे व आजूबाजूला बोलल्या जाणाऱ्या इतर भीली बोलींचा प्रभाव आढळतो.
पावरा जमातीच्या पुरुषांपैकी काही जुने लोक अजूनही कमरेला लंगोट लावतात व त्यावर धोतराने कंबर बांधून वर सदरा किंवा बंडी घालतात. तरुण वर्ग आधुनिक पोशाख (शर्ट-पँट) वापरतो. जुन्या स्त्रिया नाटी (पारंपरिक लुगडे) नेसतात, तर आताच्या स्त्रिया साडी परिधान करतात. स्त्रिया वाक्या, बाट्ट्या, आहडी, हाकूल, पैंजण आणि पिंदणा यांसारखे चांदीचे पारंपरिक दागिने परिधान करतात.
पावरा समाजात विविध सण आणि उत्सव साजरे केले जातात. त्यापैकी होळी या सणाला अत्यंत महत्त्व दिले जाते. होळी सणाच्या वेळी बावा बुद्या होणारे लोक पाच दिवस उपवास पाळून जमिनीवर झोपतात. ते अंगावर राखेने नक्षी काढतात आणि डोक्यावर मोरपिसांचा किंवा बांबूपासून बनवलेला टोप घालतात. कंबरेला मोठे घुंगरू किंवा सुकलेले दोडके बांधले जातात. होळीच्या आधी भोंगऱ्या व मेलादा यांसारखे उत्सव साजरे केले जातात.
होळीशिवाय नवाई, बाबदेव, वाघदेव, हिंवदेव, अस्तंबा महाराज, राणी काजल आणि इंदल यांसारख्या स्थानिक देवतांची पूजा केली जाते.
पावरा समाजात विवाहसोहळा पारंपरिक पद्धतीने सुमारे तीन दिवस चालतो. हा समाज बहुतांश मातृसत्ताक पद्धतीचा आदर करणारा असल्याने स्त्रियांना कुटुंबात व समाजात आदराचे स्थान असते. विवाहात वरपक्ष वधूच्या पालकांना देजो (हुंडा) देतो. ही रक्कम समाजातील ज्येष्ठ घटकांनी ठरवून दिलेली असते. वरपक्ष वधूपक्षाला देजो देत असल्यामुळे या समाजात स्त्रीभ्रूणहत्या किंवा हुंडाबळी यांसारखे प्रकार आढळत नाहीत. विवाह व सण-उत्सवांमध्ये महूच्या फुलांपासून बनवलेले पेय पूजेसाठी व पाहुणचारासाठी वापरले जाते.
पावरा समाजाने आपली सांस्कृतिक विविधता, भाषा, रूढी व परंपरा जपल्या आहेत. असे असले तरी डाकीण प्रथा, बालविवाह व अंधश्रद्धा यांसारख्या काही अनिष्ट प्रथांवर समाजप्रबोधनातून मात करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. कुपोषण आणि बालमृत्यू यांसारख्या समस्यांवर मात करण्यासाठी शासकीय आरोग्य यंत्रणा आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या माध्यमातून उपाययोजना केल्या जात आहेत.
पावरा समाज
तुमचे ज्ञान वाढवण्यासाठी वाचा.