नवरात्र सण, कोकणात देवाला माळ लावणे ही देवीच्या उपासनेशी संबंधित हिंदू धार्मिक प्रथा असून महाराष्ट्रातील विविध भागांत त्याचे स्थानिक विविध स्वरूप आढळते. नवरात्राच्या पूजाविधीत घटस्थापना करून देवीची पूजा करण्याबरोबरच काही परंपरांमध्ये दररोज माळ बांधण्याची पद्धत नोंदवली आहे. मराठी विश्वकोशातील नवरात्र विषयक नोंदीनुसार नवरात्र हा कुलाचाराचाही भाग असून विविध कुळांमध्ये त्याच्या आचारपद्धतींमध्ये विविधता आढळते; त्यामध्ये रोज माळ बांधण्याच्या प्रथेचाही उल्लेख आहे.
कोकणातील धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्याशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक देवीपरंपरांचा अभ्यास करताना दुर्गा काळे यांनी ग्रामदेवता, स्थानिक श्रद्धा आणि त्यांच्याशी संबंधित विधी व धार्मिक आचारांचे विविध स्वरूप नोंदवले आहे. कोकणातील धार्मिक प्रथांचा स्वतंत्र अभ्यासही स्थानिक धार्मिक वस्तू आणि पूजाविधींच्या संदर्भातून करण्यात आला आहे.
कोकणातील नवरात्रपरंपरेच्या उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये माळ ही देवी किंवा घटाशी संबंधित धार्मिक कृती म्हणून आढळते. ठाणे जिल्ह्यातील नोंदीत नवरात्राच्या काळात देवी तसेच घरातील घटाला फुलांची माळ अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही स्थानिक देवस्थानांच्या नवरात्रपरंपरांमध्ये घटावर माळ चढवण्याची नोंद आढळते. सिंधुदुर्गातील वेंगुर्ला येथील श्री देवी सातेरी देवस्थानाच्या नोंदीत “पहिली माळ – घटस्थापना” असा उल्लेख आहे. या उदाहरणांवरून माळ अर्पण करण्याची पद्धत स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळते असे दिसते.
या लेखात नवरात्राचा सर्वसाधारण इतिहास, देवीची विविध रूपे किंवा नवरात्रातील सर्व धार्मिक विधी यांचे विस्तृत विवेचन केलेले नाही. त्याऐवजी उपलब्ध प्रकाशित आणि स्थानिक स्रोतांच्या आधारे कोकणातील नवरात्राच्या संदर्भात देवी किंवा घटाला माळ अर्पण करण्याची पद्धत, तिचे स्थानिक स्वरूप, माळेसाठी वापरली जाणारी फुले किंवा अन्य सामग्री, प्रादेशिक विविधता आणि तिची धार्मिक व सांस्कृतिक पार्श्वभूमी यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. विविध स्रोतांमध्ये नोंदलेल्या स्थानिक प्रथा त्यांच्या संबंधित गाव, देवस्थान किंवा समुदायाच्या संदर्भातच मांडल्या आहेत; एखाद्या ठिकाणच्या प्रथेवरून ती संपूर्ण कोकणातील समान प्रथा असल्याचा निष्कर्ष काढलेला नाही.
कोकणात देवाला नवरात्री माळ लावणे
एका नवीन दृष्टिकोनातून पहा.
