कृष्ण

कृष्ण (/ˈkrɪʃnə/; संस्कृत : कृष्ण , IAST: Kṛṣṇa [ˈkr̩ʂɳɐ]) हा हिंदू धर्मातील एक देव आहे. विष्णूचा आठवा अवतार आणि वैष्णव पंथामधील सर्वोच्च देवता म्हणून त्याची पूजा केली जाते. कृष्ण हा संरक्षण, करुणा, माया आणि प्रेमाचा देव असून तो भारतीय देवतांमध्ये सर्वात लोकप्रिय मानला जातो. हिंदू लोक कृष्णाचा जन्मदिवस दरवर्षी कृष्ण जन्माष्टमीला चंद्रसौर हिंदू दिनदर्शिकेनुसार साजरा करतात, जो ऑगस्टच्या उत्तरार्धात किंवा सप्टेंबरच्या सुरुवातीला येतो.

कृष्णाच्या अवतारसमाप्तीनंतर द्वापरयुग संपून कलियुगाची सुरुवात झाल्याचे सांगितले जाते. त्याच्या जीवनाचा प्रत्येक पैलू जीवनातील कर्तव्याशी जोडलेला आहे. कृष्ण या शब्दाचा अर्थ "काळ्या मुखवर्णाचा" आणि "सर्वाना आकर्षित करणारा" असा होतो.

कृष्णाच्या जीवनातील किस्से आणि कथांना सामान्यतः कृष्णलीला असे शीर्षक दिले जाते. तो महाभारत, भागवत पुराण, ब्रह्मवैवर्त पुराण आणि भगवद्गीता यांमधील एक मध्यवर्ती पात्र आहे आणि अनेक हिंदू तात्विक, धर्मशास्त्रीय आणि पौराणिक ग्रंथांमध्ये त्याचा उल्लेख आहे. विविध दृष्टीकोनातून त्याला चित्रित करतात: एक दैवी मूल, एक खोडकर, एक आदर्श प्रेमी, एक दैवी नायक आणि सर्वोच्च वैश्विक अस्तित्त्व म्हणून. त्याची प्रतिमा अनेक दंतकथा प्रतिबिंबित करते आणि त्याला त्याच्या आयुष्याच्या वेगवेगळ्या टप्प्यात दाखवते, जसे की लोणी खाणारे तान्हे बाळ, बासरी वाजवणारा तरुण मुलगा, राधासोबतचा किंवा स्त्री भक्तांनी वेढलेला तरुण; किंवा अर्जुनाला सल्ला देणारा सारथी.



कृष्णाचे नाव आणि समानार्थी शब्द इ.स.पूर्व १ ल्या शतकातील साहित्य आणि पंथात सापडतात. कृष्णधर्मासारख्या काही उप-परंपरेत, कृष्णाची स्वयं भगवान (सर्वोच्च देव) म्हणून पूजा केली जाते. या उप-परंपरा मध्ययुगीन काळातील भक्ती चळवळीच्या संदर्भात उद्भवल्या. कृष्ण-संबंधित साहित्याने भरतनाट्यम, कथकली, कुचीपुडी, ओडिसी आणि मणिपुरी नृत्य यांसारख्या असंख्य कलाकृतींना प्रेरणा दिली आहे. तो संपूर्ण हिंदू धर्मात पूजला जाणारा देव आहे, परंतु तो विशेषतः उत्तर प्रदेशातील वृंदावन, द्वारका आणि गुजरातमधील जुनागढ; ओडिशातील जगन्नाथ, पश्चिम बंगालमधील मायापूर; महाराष्ट्रातील पंढरपूर येथील विठ्ठलाच्या रूपात, राजस्थानमधील नाथद्वारा येथील श्रीनाथजी म्हणून, कर्नाटकातील उडुपी कृष्णा, तमिळनाडूमध्ये पार्थसारथी आणि केरळमधील अरनमुला येथील गुरुवायूरमध्ये गुरुवायूरप्पन म्हणून प्रसिद्ध आहे.

१९६० पासून मुख्यत्वे आंतरराष्ट्रीय कृष्णभावनामृत संघाच्या (ISKCON) च्या कार्यामुळे कृष्णाची उपासना पाश्चात्य जग आणि आफ्रिकेतही पसरली आहे.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →