वर्षाव (वायुचक्रशास्त्र)

हवामान शास्त्रात, वातावरणामधील जलबाष्पाच्या घनीभवनातून तयार झालेला आणि गुरुत्वाकर्षणामुळे ढगांमधून जमिनीवर पडणारा कोणताही पदार्थ म्हणजे वृष्टी होय. वृष्टीच्या प्रमुख रूपांमध्ये भुरभूर, पाऊस, हिम आणि पावसाचे मिश्रण, हिमवृष्टी , बर्फाचे गोळे, गारा यांचा समावेश होतो. ढगांमधील पाण्याचे किंवा बर्फाचे कण वातावरणातील हवेच्या प्रवाहाने पेलता न येण्याइतपत जड होतात, तेव्हा ते खाली पडतात आणि त्यातून वृष्टी घडते. त्यामुळे आणि धुके ही वृष्टी मानली जात नाही; कारण त्यातील जलबाष्पाचे अवक्षेपण होण्याइतपत घनीभवन होत नाही आणि ते जमिनीवर पडत नाहीत. हवेतील बाष्प संपृक्त होण्यासाठी दोन प्रक्रिया कारणीभूत ठरू शकतात: हवा थंड होणे किंवा हवेत जलबाष्पाची भर पडणे. ढगांमधील लहान थेंब एकमेकांवर आदळून किंवा बर्फाच्या स्फटिकांशी संयोग पावून पाण्याचे मोठे थेंब तयार होतात. वेगवेगळ्या ठिकाणी होणाऱ्या अल्पकालीन आणि जोरदार पावसाला सर म्हणतात.

जमिनीलगतच्या अतिथंड हवेच्या थरावरून बाष्पयुक्त हवा वर उचलली गेल्यास, कमी तापमानामुळे त्या बाष्पाचे रूपांतर ढग आणि पावसात होते. गोठता पाऊस पडताना ही प्रक्रिया प्रामुख्याने घडते. अशा वेळी स्थिर वातजाल उपस्थित असते, जे ओलसर हवेला वर ढकलण्याचे काम करते. वातावरणात पुरेसे बाष्प उपलब्ध असल्यास वर चढणाऱ्या हवेतील बाष्पाचे घनीभवन होऊन वर्षामेघ आणि पर्जन्यमेघ तयार होतात. अखेर हे थेंब पुरेसे मोठे होऊन पावसाच्या रूपात जमिनीवर पडतात आणि संपर्कात येणाऱ्या वस्तूंच्या पृष्ठभागावर गोठतात. जेथे पाण्याचे साठे तुलनेने उबदार असतात, तेथे थंड चक्रवाताच्या प्रभावामुळे सरोवरांवरील बाष्पीभवनातून 'सरोवर-प्रभाव हिमवृष्टी' होते. ही हिमवृष्टी स्थानिक पातळीवर जोरदार असू शकते. चक्रवाताच्या आणि अशा हिमवृष्टीच्या पट्ट्यांमध्ये विजांच्या कडकडाटासह हिमवृष्टी होण्याची शक्यता असते. पर्वतीय भागात, वाऱ्याच्या दिशेने असलेल्या पर्वताच्या उंचावरील उघड्या उतारांवर जोरदार वृष्टी होते. याउलट, पर्जन्यसावलीच्या भागात हवा खाली उतरताना संपीडन उष्णतेमुळे कोरडी होते, ज्यामुळे तेथे वाळवंटी हवामान निर्माण होते. जगातील बहुतांश वृष्टी ही उष्णकटिबंधीय भागात अभिसरण प्रक्रियेमुळे होते.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →