मांडूक्योपनिषद

मांडुक्योपनिषद हे अथर्ववेद शाखेतील एक उपनिषद आहे . हे उपनिषद संस्कृत भाषेत लिहिलेले आहे. त्याचे निर्माते वैदिक काळातील ऋषी मानले जातात. उपनिषदांमध्ये सांगितलेले जग आणि भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळ आणि त्यांच्या पलीकडे जे काही नित्य घटक सर्वत्र पसरलेले आहेत. हे सर्व ब्रह्म आहे आणि हा आत्मा देखील ब्रह्म आहे. आत्मा चतुष्पाद आहे, म्हणजेच जागरण, स्वप्न, निद्रा आणि तुरिया या त्याच्या प्रकट होण्याच्या चार अवस्था आहेत. या उपनिषद मध्ये, या प्रमाणात एक अद्वितीय स्पष्टीकरण देऊन ओम , मूळ आणि ताल या जिवंत अस्तित्त्व आणि विश्व पासून ब्राह्मण आणि ओळख किंवा तीन न साजरा सुधारण्यावर जोर दिला करण्यात आले आहे. याशिवाय वैश्वानर या शब्दाचे वर्णन इतर ग्रंथांमध्येही आढळते.

मांडूक्य उपनिषद हे छोट्या उपनिषदांपैकी एक असून त्याचे वर्गीकरण अथर्ववेदासोबत केले जाते.

मुक्तिकोपनिषदात दिलेल्या १०८ उपनिषदांच्या यादीमध्ये या उपनिषदाचा क्रमांक सहावा आहे. हे गद्यात्मक असून यात एकूण १२ मंत्र आहेत. यापैकी काही मंत्रांचा संबंध ऋग्वेदाशीही जोडला जातो. हे उपनिषद् ओम्‌ (ॐ) या अक्षराची चर्चा करते, चेतनेच्या चार अवस्थांचा सिद्धांत मांडते आणि आत्म्याच्या अस्तित्त्वाचे आणि स्वरूपाचे प्रतिपादन करते.

मांडूक्य उपनिषदाचे खास वैशिष्ट्य असे की मुक्तिकोपनिषदातील श्रीराम आणि हनुमान यांच्यामधील संवादानुसार मोक्षप्राप्तीसाठी हे एकच उपनिषद् पुरेसे आहे असे प्रभू श्रीरामांनी म्हटलेले आहे. मुक्तिकोपनिषदातील ११ मुख्य उपनिषदांमध्ये मांडूक्य उपनिषदाचा पहिला क्रमांक आहे. या उपनिषदावर गौडपादाचार्य यांच्या कारिका आहेत. हिंदू तत्त्वज्ञान आणि बौद्ध तत्त्वज्ञान यांच्यामधील परस्परसंबंध दाखवण्यासाठी ज्या संहितांचा वारंवार उल्लेख केला जातो त्यांपैकी मांडूक्योपनिषद एक आहे.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →