मधुमेहावरील औषधे

मधुमेहामध्ये वापरली जाणारी औषधे रक्तातील ग्लुकोजची पातळी कमी करून मधुमेहाच्या विविध प्रकारांवर उपचार करतात. मधुमेहावर उपचार करण्यासाठी औषधांचे वेगवेगळे वर्ग आहेत आणि योग्य औषधाची निवड मधुमेहाच्या स्वरूपावर (टाइप I विरुद्ध टाइप II), व्यक्तीचे वय आणि परिस्थिती, तसेच रुग्णाच्या इतर घटकांवर अवलंबून असते.

प्रकार १ मधुमेह हा अंतःस्रावी विकार आहे. या विकारात शरीराची रोगप्रतिकारक यंत्रणा स्वादुपिंडातील इन्सुलिन स्रवणाऱ्या बीटा पेशींचा नाश करते. त्यामुळे रक्तातील ग्लुकोजची पातळी वाढते; या स्थितीला अतिरक्तशर्करा असे म्हणतात. इन्सुलिन हे एक संप्रेरक असून, रक्तातील ग्लुकोज पेशींमध्ये प्रवेश करण्यासाठी त्याची आवश्यकता असते. प्रकार १ मधुमेहामुळे शरीरात इन्सुलिनची पातळी अपुरी राहिल्यास रक्तातील ग्लुकोजचे प्रमाण दीर्घकाळ वाढलेले राहू शकते. परिणामी मूत्रपिंडे, मज्जासंस्था, हृदय व रक्तवाहिन्या आणि इतर अवयवांना गंभीर हानी पोहोचू शकते.[२] प्रकार १ मधुमेहावरील उपचारांमध्ये नियमितपणे इन्सुलिनची इंजेक्शने घेणे आवश्यक असते.

प्रकार २ मधुमेह हा मधुमेहाचा सर्वाधिक आढळणारा प्रकार आहे. या स्थितीत शरीरातील पेशी इन्सुलिन प्रतिरोध दर्शवतात, म्हणजेच त्या इन्सुलिनचा योग्य प्रकारे वापर करू शकत नाहीत.[३] इन्सुलिन प्रतिरोधामुळे निर्माण झालेली परिस्थिती भरून काढण्यासाठी स्वादुपिंडाला अधिक इन्सुलिन तयार करावे लागते.[४] मात्र, कालांतराने स्वादुपिंडाची ही भरपाई करण्याची क्षमता अपुरी पडल्यास रक्तातील ग्लुकोजचे प्रमाण दीर्घकाळ वाढते आणि प्रकार २ मधुमेह विकसित होतो.

प्रकार २ मधुमेहावरील उपचारांमध्ये कमी ग्लायसेमिक निर्देशांक असलेल्या अन्नपदार्थांचा समावेश असलेले आहारातील बदल, इन्सुलिनप्रती शरीराची संवेदनशीलता वाढवण्यासाठी शारीरिक हालचाली आणि विविध औषधांचा समावेश होतो. ही औषधे पुढीलपैकी एक किंवा अधिक प्रकारे कार्य करतात:

१. स्वादुपिंडातून स्रवणाऱ्या इन्सुलिनचे प्रमाण वाढवणे.

२. शरीरातील लक्ष्यित अवयवांची इन्सुलिनप्रती संवेदनशीलता वाढवणे.

३. जठरांत्र मार्गातून ग्लुकोज शोषले जाण्याचा वेग कमी करणे.

४. लघवीद्वारे शरीरातून बाहेर टाकल्या जाणाऱ्या ग्लुकोजचे प्रमाण वाढवणे.

प्रकार २ मधुमेहाच्या उपचारांसाठी औषधांचे अनेक वर्ग वापरले जातात आणि अनेकदा दोन किंवा अधिक औषधे एकत्र दिली जातात. अशा उपचारांमध्ये इन्सुलिनची विविध रूपे किंवा तोंडावाटे घेण्यात येणाऱ्या रक्तातील ग्लुकोज कमी करणाऱ्या औषधांचे वेगवेगळे वर्ग यांचा समावेश असू शकतो. २०२० पर्यंत, अमेरिकेच्या अन्न व औषध प्रशासनाने (FDA) रक्तातील ग्लुकोज कमी करणाऱ्या औषधांच्या २३ स्वतंत्र संयुक्त औषध-संयोजनांना मान्यता दिली होती.[६]

तोंडावाटे घेण्यात येणाऱ्या मधुमेहविरोधी औषधांच्या तीन घटकांचा समावेश असलेल्या पहिल्या संयुक्त औषधाला २०१९ मध्ये मान्यता मिळाली. या औषधात मेटफॉर्मिन, सॅक्साग्लिप्टिन आणि डॅपाग्लिफ्लोझिन यांचा समावेश होता.[६] त्यानंतर २०२० मध्ये मेटफॉर्मिन, लिनाग्लिप्टिन आणि एम्पाग्लिफ्लोझिन यांचा समावेश असलेल्या दुसऱ्या त्रिघटक संयुक्त औषधाला मान्यता मिळाली.[६]

बहुतेक GLP-1 रिसेप्टर अ‍ॅगोनिस्ट या वर्गातील औषधे इंजेक्शनद्वारे दिली जातात. या औषधांमध्ये लिराग्लुटाइड, एक्झेनाटाइड, टिर्झेपाटाइड आणि प्रॅम्लिन्टाइड यांसारख्या औषधांचा समावेश होतो. याशिवाय, मधुमेहावरील काही औषधे तोंडावाटे घेतली जातात. उदाहरणार्थ, सेमाग्लुटाइड हे Rybelsus या व्यापारी नावाने गोळीच्या स्वरूपात उपलब्ध आहे. तोंडावाटे घेतल्या जाणाऱ्या या औषधांना तोंडावाटे घेण्यात येणारी रक्तशर्करा-कमी करणारी औषधे किंवा तोंडावाटे घेण्यात येणारी अतिरक्तशर्करा-कमी करणारी औषधे असे म्हणतात. सेमाग्लुटाइड हे गोळी आणि इंजेक्शन अशा दोन्ही स्वरूपांत उपलब्ध आहे.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →