प्राणिशास्त्र

प्राणिशास्त्र हे जीव शास्त्रचा एक भाग आहे. प्राणिशास्त्रामध्ये प्राण्यांच्या जन्म ते मृत्यू यामधील सर्व अवस्ता, बदल यांचा अभ्यास होतो.



जीवविज्ञान विषयातील ही एक शाखा असून या शाखेत प्राणिसृष्टीचा सांगोपांग अभ्यास केला जातो. प्राणिविज्ञान ज्ञानशाखेत अस्तित्वात असलेल्या तसेच विलुप्त झालेल्या प्राण्यांची संरचना, भ्रूणविज्ञान, उत्क्रांती, वर्गीकरण, प्राण्यांच्या सवयी, वितरण आणि परिसंस्थांबरोबर होणारी त्यांची आंतरक्रिया अशा बाबींचा अभ्यास होतो.

प्राणिविज्ञानाचा इतिहास पहिला तर प्राचीन काळापासून आधुनिक काळापर्यंत प्राणिसृष्टीच्या अभ्यासाच्या खुणा आढळतात. पूर्वेतिहासिक काळात मानव इतर प्राण्यांकडे केवळ शिकारीच्या नजरेतून पाहत होता. मात्र मानवाचा सांस्कृतिक विकास झाला आणि प्राणी आपल्यासारखेच एक सजीव आहेत याची कल्पना मानवाला झाली. प्राण्यांना सांभाळ करीत असताना मानवाला प्राण्यांची पद्धतशीर आणि खास काळजी घ्यावी लागली. शहरीकरणानंतर प्राणिज उत्पादितांची सतत व मोठी गरज भासल्यामुळे मानवाची ती निकडच झाली.

भारतात इ.स.पू. १०—६ व्या शतकापर्यंतच्या काळात दुधासाठी गायी-म्हशी पाळणे, दळणवळणासाठी घोडे सांभाळणे इ.मुळे प्राण्यांचा अप्रत्यक्ष अभ्यास होत होता. प्राचीन भारतात वैद्यक शिक्षणाची सुरुवात धन्वंतरी, सुश्रुत, अत्रेय आणि चरक या वैद्यांनी केली. मात्र प्राणिविज्ञानाच्या अभ्यासाचा पाया खऱ्या अर्थाने पाश्चिमात्य देशांत घातला गेला. इ.स.पू. ३०० काळात ग्रीक तत्त्वज्ञ ॲरिस्टॉटल, थीओफ्रॅस्टस आणि गालेन यांनी प्राणिविज्ञानाची सुरुवात केली. पुढे मध्ययुगात मुस्लिम आणि कॅथलिक अभ्यासकांनी ते पुढे नेले. युरोपातील प्रबोधनयुगामध्ये व्हेसॅलियस आणि विल्यम हार्वे यांनी प्राणिविज्ञानाला काळजीपूर्वक निरीक्षणाची आणि प्रयोगाची जोड दिली.

सतराव्या शतकात रॉबर्ट हुक यांनी पेशीचा शोध लावला, तर एकोणिसाव्या शतकात टेओडर श्व्हान, मातीआस याकोप श्लायडेन आणि रूडॉल्फ विरशॉ यांनी पेशी सिद्धान्त मांडला. लेव्हेनहूक यांनी सूक्ष्मदर्शीचा शोध लावून त्याद्वारे पेशी आणि सूक्ष्मजीवांचा अभ्यास सुरू केला होता. लूई पाश्चर यांनी एकोणिसाव्या शतकात तो अभ्यास पुढे नेला. अठराव्या शतकात कार्ल लिनीअसने सजीवांच्या वर्गीकरणाची पद्धत सुरू केली. झॉर्झ क्यूव्हे यांनी पुराजीवविज्ञानाचा पाया घातला. एकोणिसाव्या शतकात डार्विन, लामार्क आणि द व्ह्‌रीस यांनी उत्क्रांतीचा अभ्यास केला. एकोणिसाव्या शतकाच्या शेवटी हाइन्रिख व्हॉल्तेअर, सटन, बोव्हेरी यांनी गुणसूत्रांचा आणि आनुवंशिकतेचा सिद्धान्त मांडला. विसाव्या शतकाच्या मध्यावर वॉटसन आणि क्रिक यांनी न्युक्लिइक आम्लांची संरचना सांगितली. बर्ग आणि लिंडी यांनी जनुकीय अभियांत्रिकी शाखेची निर्मिती केली. विसाव्या शतकाच्या शेवटी थॉमस किंग, रॉबर्ट ब्रिजेस, ईथन विलमुट यांनी जैवतंत्रज्ञानाचा वापर करून डॉली या कृत्तक (क्लोन) मेंढीची निर्मिती केली. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि एकविसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात निरनिराळ्या आणि नवनवीन उपकरणांचा शोध लागल्यामुळे प्राणिविज्ञानाच्या संरचना, शरीरक्रिया, उत्क्रांती, वर्गीकरण, वर्तनशास्त्र इ. क्षेत्रांत मोलाचे संशोधन झाले.

संरचना : पेशींची संरचना आणि शरीरक्रियात्मक गुणधर्मांचा अभ्यास (वर्तन, आंतरक्रिया आणि पर्यावरण यांसह) पेशी जीवविज्ञानात केला जातो. हा अभ्यास जीवाणूंसारख्या एकपेशीय सजीवांपासून मानवासारख्या बहुपेशीय सजीवांपर्यंत सूक्ष्म आणि रेणवीय अशा दोन्ही पातळीवर होतो. सर्व जैविक विज्ञानांच्या अभ्यासात पेशींची संरचना आणि कार्य समजून घेणे, हे मूलभूत उद्दिष्ट असते. रेणवीय जीवविज्ञानात (मॉलिक्युलर बायलॉजी) पेशींच्या प्रकारातील साम्य-भेद महत्त्वाचा असतो. शरीररचनाविज्ञानात प्राण्यांच्या दृष्टिगोचर संरचनांचा, जसे इंद्रिय आणि इंद्रिय संस्था यांचा अभ्यास करतात. मानवाच्या तसेच प्राण्यांच्या शरीरात इंद्रिये आणि इंद्रिय संस्था संयुक्तपणे कसे कार्य करतात आणि इंद्रियांचे कार्य स्वतंत्रपणे कसे चालते, यांसंबंधी अभ्यास केला जातो. शरीररचनाशास्र आणि पेशीविज्ञान या दोन विषयांचा एकमेकांशी दृढ संबंध आहे.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →