जन्मठेप

जन्मठेप ही एखाद्या गुन्ह्यासाठी कारावासाची शिक्षा असते. यामध्ये दोषी लोकांना त्यांच्या उर्वरित नैसर्गिक आयुष्यासाठी किंवा माफी, पॅरोल किंवा शिक्षेत सवलत मिळेपर्यंत अनिश्चित काळासाठी तुरुंगात राहावे लागते. काही देशांमध्ये एखाद्या व्यक्तीला ही शिक्षा पुढील गुन्ह्यांसाठी मिळू शकते: खून, छळ, दहशतवाद, बाल शोषण, मृत्यू, बलात्कार, हेरगिरी, देशद्रोह, अंमली पदार्थांची तस्करी, अंमली पदार्थ बाळगणे, मानवी तस्करी, गंभीर फसवणूक आणि आर्थिक गुन्हे, नुकसान, जाळपोळ, अपहरण, घरफोडी, आणि दरोडा, विमान अपहरण आणि नरसंहार, मानवतेविरुद्धचे गुन्हे, युद्ध गुन्हे.

काही देशांमध्ये वाहतूक गुन्ह्यांमुळे मृत्यूला कारणीभूत ठरल्यास देखील जन्मठेप होऊ शकते. जन्मठेपेची शिक्षा सर्वच देशांमध्ये वापरली जात नाही; १८८४ मध्ये जन्मठेप रद्द करणारा पोर्तुगाल हा पहिला देश होता.



जिथे जन्मठेप ही संभाव्य शिक्षा आहे, तिथे तुरुंगाच्या ठराविक कालावधीनंतर पॅरोलची विनंती करण्यासाठी औपचारिक यंत्रणा देखील अस्तित्वात असू शकते. याचा अर्थ असा की दोषीला उर्वरित शिक्षा (त्या व्यक्तीचा मृत्यू होईपर्यंत) तुरुंगाबाहेर घालवण्याचा अधिकार असू शकतो. लवकर मुक्तता ही शक्यतो काही निर्बंध किंवा दायित्वांसह भूतकाळ आणि भविष्यातील आचरणावर सशर्त असते. याउलट, कारावासाची निश्चित मुदत संपली की, दोषी मुक्त होतो. शिक्षेच्या कालावधीची लांबी आणि पॅरोलच्या परिस्थिती बदलत राहतात. पॅरोलसाठी पात्र असला तरीही पॅरोल मंजूर केला जाईलच, याची खात्री नसते. स्वीडनसह काही देशांमध्ये, पॅरोल अस्तित्वात नाही, परंतु जन्मठेपेची शिक्षा – अर्ज केल्यानंतर – निश्चित मुदतीच्या शिक्षेमध्ये बदलली जाऊ शकते, ज्यानंतर गुन्हेगाराला शिक्षा ठोठावण्यात आलेली शिक्षा असल्याप्रमाणे मुक्त केले जाते.

जगभरातील अनेक देशांमध्ये, विशेषतः कॉमनवेल्थमध्ये, न्यायालयांना तुरुंगवासाच्या अटी ठरवण्याचा अधिकार असतो, ज्यात वास्तविक जन्मठेपेची शिक्षा होऊ शकते. उदाहरणार्थ, दक्षिण आफ्रिकेतील न्यायालयांनी शतक ओलांडलेल्या किमान दोन शिक्षा सुनावल्या आहेत, तर ऑस्ट्रेलियाच्या तस्मानिया येथे, १९९६ मध्ये पोर्ट आर्थर हत्याकांडाचा गुन्हेगार मार्टिन ब्रायंट याला ३५ जन्मठेपांची शिक्षा १,०३५ वर्षे पॅरोलशिवाय मिळाली. अमेरिकेत जेम्स होम्स, जो २०१२ च्या कोलोरॅडोमधील अरोरा येथील गोळीबाराचा गुन्हेगार होता, त्याला पॅरोलच्या शक्यतेशिवाय सलग १२ जन्मठेपांची आणि ३,३१८ वर्षे शिक्षा झाली. पॅरोलशिवाय कोणतीही शिक्षा निलंबित केली जाऊ शकत नाही; तथापि अपील, पुनर्विचार किंवा मानवतावादी कारणे,जसे की नजीकच्या मृत्यूसाठी, माफीनंतर कैद्याला सोडले जाऊ शकते.

काही देश अल्पवयीन व्यक्तीला जन्मठेपेची शिक्षा देण्याची परवानगी देतात ज्याची अंतिम सुटका करण्याची तरतूद नाही; यामध्ये पुढील देश समाविष्ट आहेत: अँटिग्वा, बारबुडा, अर्जेंटिना (फक्त १६ वर्षांपेक्षा जास्त वयाचे), ऑस्ट्रेलिया, बेलीझ, ब्रुनेई, क्युबा, डॉमिनिका, सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडाइन्स, सोलोमन बेटे, श्रीलंका आणि अमेरिका, इत्यादी. युनिव्हर्सिटी ऑफ सॅन फ्रान्सिस्को स्कूल ऑफ लॉ यांनी केलेल्या अभ्यासानुसार, २००८ मध्ये केवळ अमेरिकेत अल्पवयीन मुलांना अशी शिक्षा झाली. २००९ मध्ये ह्यूमन राइट्स वॉच यांच्या अंदाजानुसार, अमेरिकेत पॅरोलची शक्यता नसलेले 2,589 तरुण गुन्हेगार जन्मठेपेची शिक्षा भोगत आहेत. युनायटेड स्टेट्स जन्मठेपेच्या (प्रौढ आणि अल्पवयीन दोन्ही) आघाडीवर आहे. प्रति 100,000 लोकांपैकी ५० लोक (2,000 पैकी 1) या दराने जन्मठेपेची शिक्षा अमेरिकेत होत आहेत.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →