आल्केन

अल्केन्स निसर्गात विविध स्वरूपात मोठ्या प्रमाणात आढळतात. हे सर्वात सोपे हायड्रोकार्बन्स आहेत. खालच्या श्रेणीतील अल्केन्स (C₁ ते C₄) हे नैसर्गिक वायूचे (Natural Gas) प्रमुख घटक आहेत. हा वायू स्वयंपाकासाठी, वाहनांमध्ये इंधन म्हणून तसेच वीज निर्मिती केंद्रांमध्ये वापरला जातो.

उच्च श्रेणीतील काही हायड्रोकार्बन्स (C₆ ते C₈) हे गॅसोलीन किंवा पेट्रोलचे घटक असतात. डिझेलमध्ये प्रामुख्याने C₁₅ ते C₁₈ या श्रेणीतील अल्केन्स असतात. हिरव्या पानांवर नैसर्गिकरित्या असणाऱ्या मेणाच्या (Wax) थरामध्ये C₂₉ ते C₃₁ या श्रेणीतील अल्केन्स आढळतात.

काही अल्केन्समध्ये विशेष जैविक (Biological) क्रियाशीलता आढळते. झुरळ (Cockroach) स्रवणारा अंडेकेन (Undecane, C₁₁) हा अल्केन त्याच प्रजातीतील विरुद्ध लिंगाच्या झुरळांना आकर्षित करण्यास मदत करतो. सायक्लोहेक्सेन (Cyclohexane) हा एक चक्रीय (Cyclic) अल्केन असून तो आंब्यामध्ये आढळणाऱ्या सामान्य घटकांपैकी एक आहे.

या प्रकरणात आपण अल्केन्सच्या रसायनशास्त्रातील काही महत्त्वाच्या आणि मनोरंजक पैलूंचा अभ्यास करणार आहोत.

अल्केन्स (Alkanes)

संतृप्त (Saturated) ॲलिफॅटिक (Aliphatic) हायड्रोकार्बन्सना अल्केन्स असे म्हणतात. अल्केन्स हे खुले साखळी (Open Chain) हायड्रोकार्बन्स असून त्यामध्ये कार्बनच्या चारही संयुजा (Valencies) चार अणूंनी किंवा अणूंच्या समूहांनी पूर्ण झालेल्या असतात. हे अणू कार्बनशी एकेरी सहसंयुजी (Single Covalent) बंधांनी जोडलेले असतात.

अल्केन्सना पॅराफिन्स (Paraffins) असेही म्हणतात, कारण त्यांची रासायनिक अभिक्रियाशीलता (Reactivity) खूप कमी असते. Paraffin हा शब्द लॅटिन भाषेतील Parum (म्हणजे “फार कमी”) आणि Affinis (म्हणजे “आकर्षण किंवा अभिक्रियाशीलता”) या शब्दांपासून तयार झाला आहे.

खाली काही सामान्य अल्केन्स आणि त्यांची आण्विक सूत्रे (Molecular Formulae) दिलेली आहेत.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →