अल बिरूनी

अबु अल-रह्यान मुहम्मद इब्न अहमद अल बिरूनी (४ किंवा ५ सप्टेंबर, इ.स. ९७३ - १३ डिसेंबर, इ.स. १०४८) हा पर्शियन मुस्लिम बहुगुणसंपन्न विद्वान होता.मध्य-इस्लामिक कालखंडातील एक महान विद्वान म्हणून त्याला ओळखल्या जायचे.

अल्-बिरुनी यांना भौतिकशास्त्र, गणित, खगोलशास्त्र आणि निसर्गविज्ञान यांचे सखोल ज्ञान होते. याशिवाय त्यांनी इतिहासकार, कालगणनाविद् आणि भाषातज्ज्ञ म्हणूनही विशेष लौकिक मिळवला. त्यांनी आपल्या काळातील जवळजवळ सर्व विज्ञानशाखांचा अभ्यास केला आणि विविध ज्ञानक्षेत्रांतील संशोधनासाठी त्यांना मोठी प्रतिष्ठा प्राप्त झाली.

राजघराण्यांतील व्यक्ती तसेच समाजातील इतर प्रभावशाली घटक अल्-बिरुनी यांच्या संशोधनाला आर्थिक पाठबळ देत असत आणि विशिष्ट प्रकल्पांसाठी त्यांची मदत घेत असत. स्वतः प्रभावशाली विद्वान असलेल्या अल्-बिरुनी यांच्यावर इतर देशांतील अभ्यासकांचाही प्रभाव पडला. विशेषतः तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास करताना त्यांनी ग्रीक विद्वानांच्या विचारांतून प्रेरणा घेतली.

अल्-बिरुनी हे उत्कृष्ट भाषातज्ज्ञ होते. त्यांना ख्वारिझ्मी, फारसी, अरबी आणि संस्कृत या भाषांचे प्रभुत्व होते. तसेच ग्रीक, हिब्रू आणि सिरिएक या भाषांचेही त्यांना ज्ञान होते.

त्यांनी आपल्या आयुष्यातील बराच काळ गझनी येथे व्यतीत केला. त्या काळी गझनी हे गझनवी साम्राज्याची राजधानी होते; आज ते अफगाणिस्तानमध्ये आहे. इ.स. १०१७ मध्ये त्यांनी भारतीय उपखंडाचा प्रवास केला. भारतातील हिंदू धर्म, तत्त्वज्ञान आणि सामाजिक परंपरांचा अभ्यास केल्यानंतर त्यांनी तारीख-अल-हीन्द (The History of India) हा ग्रंथ लिहिला.

या ग्रंथात भारताचा राजकीय व लष्करी इतिहास नोंदविला असून, भारताच्या सांस्कृतिक, वैज्ञानिक, सामाजिक आणि धार्मिक जीवनाचे सविस्तर वर्णन केले आहे.

अल्-बिरुनी यांच्या भारतविषयक अभ्यासपद्धतीमुळे त्यांना आधुनिक मानववंशशास्त्राचे अग्रदूत मानले जाते. भारतातील विविध समाजसमूहांचा अभ्यास करण्यासाठी त्यांनी त्यांच्यामध्ये प्रत्यक्ष वास्तव्य केले, त्यांचे सहभागी निरीक्षण केले, स्थानिक भाषा आत्मसात केल्या आणि त्यांच्या मूळ ग्रंथांचा अभ्यास केला. विविध संस्कृतींच्या तुलनात्मक अभ्यासाच्या आधारे त्यांनी आपले निष्कर्ष वस्तुनिष्ठ, तटस्थ आणि विद्वत्तापूर्ण पद्धतीने मांडले.

विकिपीडियावर संपूर्ण लेख वाचा →